महाभारत · अध्याय 12.277
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.277.1
धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत ।
कस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२७७.१ ॥
हे भारता, वेद धर्म, अर्थ आणि काम यांचा उपदेश करतात. यांपैकी कोणाचा लाभ श्रेष्ठ आहे? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.277.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा ॥ १२.२७७.२ ॥
येथे मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगतो, जो पूर्वी कुंडधाराने प्रेमाने एका भक्तासाठी केला होता.
12.277.3
अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धनमवैक्षत ।
यज्ञार्थं सततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम् ॥ १२.२७७.३ ॥
एक दरिद्री ब्राह्मण कामाने धनाची इच्छा करू लागला. यज्ञासाठी सतत धनाची इच्छा करीत त्याने कठोर तप केले.
12.277.4
स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताः ।
भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः ॥ १२.२७७.४ ॥
त्याने निश्चय करून देवतांची पूजा केली. भक्तीने देवतांची पूजा करूनही त्याला धन मिळाले नाही.
12.277.5
ततश्चिन्तामनुप्राप्तः कतमद्दैवतं तु तत् ।
यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम् ॥ १२.२७७.५ ॥
मग चिंतेत पडून तो विचार करू लागला, 'मानवांनी जागृत केलेले कोणते दैवत माझ्यावर लवकर प्रसन्न होईल?'
12.277.6
सोऽथ सौम्येन मनसा देवानुचरमन्तिके ।
प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम् ॥ १२.२७७.६ ॥
तेव्हा शांत मनाने त्याने जवच असलेला देवांचा सेवक पाहिला — तेथे उभा असलेला जलधर, कुंडधार.
12.277.7
दृष्ट्वैव तं महाबाहुं तस्य भक्तिरजायत ।
अयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम् ॥ १२.२७७.७ ॥
त्या महाबाहूला पाहताच त्याच्याविषयी भक्ती उत्पन्न झाली. हा मला कल्याण देईल, कारण याचे रूप तसेच आहे.
12.277.8
संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतः ।
एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च ॥ १२.२७७.८ ॥
हा देवाच्या जवळ आहे आणि इतर माणसांनी वेढलेला नाही. हा मला लवकरच विपुल धन देईल.
12.277.9
ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपि ।
बलिभिर्विविधाभिश्च पूजयामास तं द्विजः ॥ १२.२७७.९ ॥
मग त्या द्विजाने धूप, गंध, विविध माळा आणि नानाविध बळी देऊन त्याची पूजा केली.
12.277.10
ततस्त्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा ।
तस्योपकारनियतामिमां वाचमुवाच ह ॥ १२.२७७.१० ॥
मग थोड्याच काळात तो जलधर संतुष्ट झाला आणि त्याच्या उपकाराची फेड करण्याचा निश्चय करून हे वचन बोलला.
12.277.11
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२.२७७.११ ॥
ब्रह्महत्या करणाऱ्याला, मद्यपान करणाऱ्याला, चोराला आणि व्रतभंग करणाऱ्याला सज्जनांनी प्रायश्चित्त विहित केले आहे; पण कृतघ्नाला प्रायश्चित्त नाही.
12.277.12
आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः ।
लोभः पुत्रो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजां ॥ १२.२७७.१२ ॥
आशेचा पुत्र अधर्म; असूयेचा पुत्र क्रोध मानला आहे; लोभ हा निकृतीचा पुत्र आहे. कृतघ्न संतती मिळवण्यास योग्य नाही.
12.277.13
ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा ।
अपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा ॥ १२.२७७.१३ ॥
तेव्हा त्या ब्राह्मणाने स्वप्नात कुंडधाराच्या तेजाने कुशांवर निजलेले सर्व प्राणी पाहिले.
12.277.14
शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः ।
शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत ॥ १२.२७७.१४ ॥
शम, तप आणि भक्ती यांनी निर्मल झालेल्या शुद्ध आत्म्याच्या त्या ब्राह्मणाने रात्री एक संकेत पाहिला.
12.277.15
मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् ।
अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर ॥ १२.२७७.१५ ॥
तेथे उभ्या असलेल्या देवांमध्ये महातेजस्वी मणिभद्राला त्याने पाहिले; तो महात्मा आज्ञा देत होता, हे युधिष्ठिरा.
12.277.16
तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च ।
शुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च ॥ १२.२७७.१६ ॥
तेथे देव शुभ कर्मांनी आरंभ केलेल्यांना राज्ये आणि धन देतात, आणि अशुभ कर्मांच्यांकडून ते हिरावून घेतात.
12.277.17
पश्यतामथ यक्षाणं कुण्डधारो महाद्युतिः ।
निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ ॥ १२.२७७.१७ ॥
यक्षांच्या पाहता पाहता महातेजस्वी कुंडधार बाहेर पडला आणि देवांसमोर भूमीवर कोसळला, हे भरतर्षभा.
12.277.18
ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महामनाः ।
उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिच्छसि ॥ १२.२७७.१८ ॥
मग देवाच्या वचनाने महामनस्क मणिभद्र भूमीवर पडलेल्या कुंडधाराला म्हणाला: कुंडधारा, तुला काय हवे आहे?
12.277.19
यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो मम ।
अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम् ॥ १२.२७७.१९ ॥
देव माझ्यावर प्रसन्न असतील आणि हा ब्राह्मण माझा भक्त असेल, तर मी याच्यावर सुख देणारा काही अनुग्रह करू इच्छितो.
12.277.20
ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत् ।
देवानामेव वचनात्कुण्डधारं माहद्युतिम् ॥ १२.२७७.२० ॥
मग देवांच्या वचनानुसार मणिभद्र त्या महातेजस्वी कुण्डधाराला पुन्हा असे म्हणाला.
12.277.21
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकृत्यः सुखी भव ।
धनार्थी यदि विप्रोऽयं धनमस्मै प्रदीयताम् ॥ १२.२७७.२१ ॥
उठ, उठ, तुझे कल्याण होवो. कृतकृत्य होऊन सुखी हो. हा ब्राह्मण धनाचा इच्छुक असेल, तर त्याला धन देण्यात यावे.
12.277.22
यावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सथा तव ।
देवानां शासनात्तावदसङ्ख्येयं ददाम्यहम् ॥ १२.२७७.२२ ॥
हा ब्राह्मण जितके धन मागेल तितके तुझ्याकडून (दिले जावो). देवांच्या आज्ञेने मी तितके असंख्य धन देईन.
12.277.23
विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम् ।
तपसो मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः ॥ १२.२७७.२३ ॥
कुण्डधाराने मानवी जीवन चंचल आणि अनित्य आहे असा विचार करून यशस्वी ब्राह्मणाच्या तपाकडे आपले मन लावले.
12.277.24
नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद ।
अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम् ॥ १२.२७७.२४ ॥
हे धनदात्या! मी ब्राह्मणासाठी धन मागत नाही. मला भक्तावर केलेला दुसराच अनुग्रह हवा आहे.
12.277.25
पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा रत्नसंचयम् ।
भक्ताय नाहमिच्छमि भवेदेष तु धार्मिकः ॥ १२.२७७.२५ ॥
रत्नांनी भरलेली पृथ्वी किंवा मोठा रत्नसंचय मी भक्तासाठी इच्छित नाही; हा धार्मिक होवो.
12.277.26
धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतु ।
धर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः ॥ १२.२७७.२६ ॥
याची बुद्धी धर्मात रमो, धर्मावरच हा जगो; हा धर्मप्रधान होवो—हाच माझा अनुग्रह मानला जावो.
12.277.27
सदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च ।
फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः ॥ १२.२७७.२७ ॥
धर्मफळरूप राज्य आणि विविध सुखे सदैव मिळोत; शारीरिक क्लेशांपासून मुक्त राहून हा ती फळे उपभोगो.
12.277.28
ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः ।
अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्तु देवताः ॥ १२.२७७.२८ ॥
तेव्हा महायशस्वी कुंडधाराने धर्माचा वारंवार अभ्यास केला; तेव्हा देव संतुष्ट झाले.
12.277.29
प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च ।
भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधरस्यते मतिः ॥ १२.२७७.२९ ॥
ती सर्व देवता या द्विजावर प्रसन्न झाली; हा धर्मात्मा होईल, आणि याची बुद्धी धर्मातच राहील, अधर्मात नव्हे.
12.277.30
ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर ।
ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम् ॥ १२.२७७.३० ॥
युधिष्ठिरा! तेव्हा प्रसन्न झालेला जलधर कार्य पूर्ण झाल्याने, इतरांना अत्यंत दुर्लभ असा मनाला इष्ट वर मिळवून (संतुष्ट झाला).
12.277.31
ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्मणि द्विजसत्तमः ।
पार्श्वतोऽभ्याशतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः ॥ १२.२७७.३१ ॥
तेव्हा त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने जवळ ठेवलेली सूक्ष्म वस्त्रे पाहिली आणि त्याला वैराग्य प्राप्त झाले.
12.277.32
अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम् ।
गच्छामि वनमेवाहं परं धर्मेण जीवितुम् ॥ १२.२७७.३२ ॥
हा कोणाचे सत्कर्म जाणत नाही; केलेले कर्म दुसरा कोणीतरी जाणेल. मी धर्माने उत्तम जीवन जगण्यासाठी वनातच जाईन.
12.277.33
निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमः ।
वनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा ॥ १२.२७७.३३ ॥
वैराग्यामुळे आणि देवतांच्या प्रसादाने तो श्रेष्ठ ब्राह्मण वनात प्रवेश करून तेव्हा मोठी तपश्चर्या करू लागला.
12.277.34
देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः ।
धर्मे चास्य महाराज दृढा बुद्धिरजायत ॥ १२.२७७.३४ ॥
देवता आणि अतिथी यांच्यानंतर उरलेले खाऊन फळमूळ भक्षण करणाऱ्या त्या ब्राह्मणाची, हे महाराजा, धर्मात दृढ बुद्धी झाली.
12.277.35
त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजः ।
पर्णं त्यक्त्वा जलाहारः पुनरासीद्द्विजस्तदा ॥ १२.२७७.३५ ॥
मुळे व फळे सर्व सोडून तो ब्राह्मण पानांवर जगणारा झाला; पुन्हा पानेही सोडून तो पाण्यावर जगणारा झाला.
12.277.36
वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत् ।
न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२.२७७.३६ ॥
नंतर तो वायुभक्षक झाला आणि अनेक वर्षे तसाच राहिला. त्याचे प्राण क्षीण होत नव्हते; ते अद्भुतसे वाटले.
12.277.37
धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः ।
कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत ॥ १२.२७७.३७ ॥
धर्मावर श्रद्धा ठेवून घोर तपात रत असलेल्या त्याला दीर्घ काळानंतर दिव्य दृष्टी प्राप्त झाली.
12.277.38
तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यामहं धनम् ।
तुष्टः कस्यचिदेवेह मिथ्या वाङ्ग भवेन्मम ॥ १२.२७७.३८ ॥
"मी प्रसन्न होऊन येथे कोणाला धन दिले तर माझे वचन खोटे ठरेल" असा विचार त्याच्या मनात आला.
12.277.39
ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः ।
भूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभिमन्यते ॥ १२.२७७.३९ ॥
नंतर प्रसन्न मुखाने त्याने पुन्हा तप आरंभिले; त्या सिद्धाने पुन्हा विचार केला की तो कशाला परम मानतो.
12.277.40
यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् ।
स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम ॥ १२.२७७.४० ॥
"मी प्रसन्न होऊन कोणालाही राज्य दिले तर तो लवकरच राजा होईल; माझे वचन खोटे ठरणार नाही."
12.277.41
तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारत ।
ब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः ॥ १२.२७७.४१ ॥
हे भरता, तपाच्या सामर्थ्याने आणि स्नेहाने प्रेरित होऊन कुंडधारी त्या ब्राह्मणाला प्रत्यक्ष दर्शन देता झाला.
12.277.42
समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि ।
ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप ॥ १२.२७७.४२ ॥
नंतर त्याची भेट घेऊन त्याने यथाविधी पूजा केली; हे नृपा, तो ब्राह्मण कुंडधारीला पाहून विस्मित झाला.
12.277.43
ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम् ।
पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चैव तु चक्षुषा ॥ १२.२७७.४३ ॥
तेव्हा कुण्डधार म्हणाला, "हे ब्राह्मणा, हे तुझे दिव्य आणि उत्तम चक्षू आहे. या चक्षूंनी राजांची गती आणि लोक पाहा."
12.277.44
ततो राजसहस्राणि मग्नानि निरये तदा ।
दूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा ॥ १२.२७७.४४ ॥
तेव्हा हजारो राजे नरकात बुडालेले होते. त्या ब्राह्मणाने दिव्य दृष्टीने दुरून त्यांना पाहिले.
12.277.45
मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः ।
कृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत् ॥ १२.२७७.४५ ॥
माझी भक्तीने पूजा करूनही जर तुला दुःख प्राप्त झाले, तर माझ्याकडून काय केले गेले? आणि तुझ्यावर कोणती कृपा झाली?
12.277.46
पश्यपश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरः ।
स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः ॥ १२.२७७.४६ ॥
पुन्हा पुन्हा पाहा! मनुष्य कामनांची इच्छा कशी करील? विशेषतः मनुष्यांमध्ये स्वर्गाचे द्वार बंद आहे.
12.277.47
ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम् ।
निद्रां तन्द्रीं तथाऽऽलस्यमावृत्त्य पुरुषान्स्थितान् ॥ १२.२७७.४७ ॥
तेव्हा त्याने काम, क्रोध, लोभ, भय, मद, निद्रा, तंद्रा आणि आळस मनुष्यांना वेढून उभे असलेले पाहिले.
12.277.48
एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम् ।
तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः ॥ १२.२७७.४८ ॥
यांच्यामुळे लोक पूर्णपणे अडवले गेले आहेत; मनुष्यांपासून देवांना भय आहे. त्याचप्रमाणे देवांच्या वचनाने हे सर्वत्र विघ्ने निर्माण करतात.
12.277.49
न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः ।
एष शक्तोस्मि तपसा दातुं राज्यं धनानि च ॥ १२.२७७.४९ ॥
देवांच्या अनुज्ञेविना कोणीही धार्मिक होत नाही. मी तपाच्या बळाने राज्य आणि धन देण्यास समर्थ आहे.
12.277.50
ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे ।
उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः ॥ १२.२७७.५० ॥
तेव्हा तो ब्राह्मण जलधारीच्या चरणी मस्तक ठेवून पडला आणि म्हणाला, "या धर्मात्म्याने माझ्यावर मोठी कृपा केली आहे."
12.277.51
कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम् ।
मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १२.२७७.५१ ॥
पूर्वी काम आणि लोभाच्या बंधनात सापडून मी तुमचा मत्सर केला; स्नेह न जाणल्यामुळे झालेला तो दोष मला क्षमा करावा.
12.277.52
क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम् ।
संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ॥ १२.२७७.५२ ॥
"मी क्षमा केली" असे म्हणून कुण्डधाराने त्या द्विजश्रेष्ठाला दोन्ही बाहूंनी आलिंगन दिले आणि तिथेच अंतर्धान पावला.
12.277.53
ततः सर्वांस्तदा लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार ह ।
कुण्डधारप्रसादेन तपसा सिद्धिमागतः ॥ १२.२७७.५३ ॥
नंतर तो ब्राह्मण कुण्डधाराच्या कृपेने आणि तपाने सर्व लोकांत संचार करू लागला आणि सिद्धी पावला.
12.277.54
विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता ।
धर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः ॥ १२.२७७.५४ ॥
आकाशमार्गे गमन, संकल्पसिद्धी, धर्म, शक्ती आणि योग यांनी मिळणारी परम गतीही त्याला प्राप्त झाली.
12.277.55
देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः ।
धार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः ॥ १२.२७७.५५ ॥
देव, ब्राह्मण, सज्जन, यक्ष आणि मानुष-चारण इह लोकी धार्मिक पुरुषांचा सन्मान करतात; धनाढ्यांचा नव्हे, कामी पुरुषांचाही नव्हे.
12.277.56
सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः ।
धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम् ॥ १२.२७७.५६ ॥
तुझी बुद्धी धर्मात रमलेली आहे म्हणून ते देव तुझ्यावर अतिशय प्रसन्न आहेत. धनात थोडेसे सुख असते; पण धर्मातच परम सुख आहे.