મહાભારત · અધ્યાય 12.280
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.280.1
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः ।
तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत ॥ १२.२८०.१ ॥
પિતામહે મોક્ષ ઉપાયથી જ કહ્યો છે, અનુપાયથી નહીં. હે ભારત, તે ઉપાય યથાન્યાય સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.280.2
त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम् ।
यदुपायेन सर्वार्थं नित्यं मृगयसेऽनघ ॥ १२.२८०.२ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ તારામાં જ યોગ્ય છે; તું સૂક્ષ્મદ્રષ્ટિ છે. હે અનઘ, તું હંમેશાં ઉપાયથી સર્વ અર્થ શોધે છે.
12.280.3
करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सा मता ।
एवं धर्माभ्यपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम् ॥ १२.२८०.३ ॥
ઘડો બનાવવામાં જે બુદ્ધિ છે, તે ઘડાની ઉત્પત્તિમાં ગણાતી નથી. એ જ રીતે ધર્મના ઉપાયોમાં, ધર્મોનું બીજું કોઈ કારણ નથી.
12.280.4
पूर्वे समुद्रे यः पन्थाः स न गच्छति पश्चिमम् ।
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ १२.२८०.४ ॥
પૂર્વ સમુદ્ર તરફ જતો માર્ગ પશ્ચિમ તરફ જતો નથી. મોક્ષનો માર્ગ એક જ છે; તે મારી પાસેથી વિસ્તારથી સાંભળ.
12.280.5
क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्वसंसेवानद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ॥ १२.२८०.५ ॥
ક્ષમાથી ક્રોધને ઉખેડવો; સંકલ્પ છોડવાથી કામને. સત્ત્વની સેવાથી દૃઢ પુરુષ નિદ્રાને ઉખેડવા સમર્થ છે.
12.280.6
अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात् ।
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥ १२.२८०.६ ॥
અપ્રમાદથી ભયની રક્ષા કરવી; ક્ષેત્રજ્ઞના ચિંતનથી શ્વાસની. ઇચ્છા, દ્વેષ અને કામને ધૈર્યથી પાછા વાળવા.
12.280.7
भ्रमं संमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत् ।
निद्रां चाप्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् ॥ १२.२८०.७ ॥
ભ્રમ, સંમોહ અને આવર્તને અભ્યાસથી દૂર કરવા. નિદ્રા અને અપ્રતિભાને તત્ત્વજ્ઞે જ્ઞાનાભ્યાસથી દૂર કરવી.
12.280.8
उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात् ।
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात् ॥ १२.२८०.८ ॥
ઉપદ્રવો અને રોગોને હિતકર, પચે એવા, માપસરના ભોજનથી દૂર કરવા. લોભ અને મોહને સંતોષથી, વિષયોને તત્ત્વદર્શનથી દૂર કરવા.
12.280.9
अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममवेक्षया ।
आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात् ॥ १२.२८०.९ ॥
કરુણાથી અધર્મને જીતવો, અને સાવધ દૃષ્ટિથી ધર્મને. ભવિષ્યના ફળને જોઈ આશાને જીતવી, અને સંગ છોડીને અર્થને જીતવો.
12.280.10
अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः ।
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः ॥ १२.२८०.१० ॥
અનિત્યતાથી સ્નેહને, યોગથી ભૂખને પંડિત જીતે. કરુણાથી પોતાના માનને, પરિતોષથી તૃષ્ણાને જીતે.
12.280.11
उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत् ।
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् ॥ १२.२८०.११ ॥
ઉદ્યમથી આળસને જીતવી, નિશ્ચયથી તર્કને જીતવો. મૌનથી વધુ બોલવાને, શૌર્યથી ભયને જીતવો.
12.280.12
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा ।
ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेज्ज्ञानमात्मनः ॥ १२.२८०.१२ ॥
વાણી અને મનને બુદ્ધિથી નિયંત્રિત કરવાં; જ્ઞાનચક્ષુથી તેમને નિયંત્રિત કરવાં. મહાન આત્મા જ્ઞાનને નિયંત્રિત કરે; તે જ્ઞાનને આત્મામાં નિયંત્રિત કરે.
12.280.13
तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिद्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः ॥ १२.२८०.१३ ॥
શાંત અને શુચિકર્મી માણસે આ જાણવું. જ્ઞાનીઓ જાણે છે તે યોગના પાંચ દોષોને સંપૂર્ણપણે છેદી નાખવા.
12.280.14
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान् ॥ १२.२८०.१४ ॥
કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને પાંચમી ઊંઘ ત્યજીને યોગના આ સાધનોનું સેવન કરવું.
12.280.15
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ।
शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः ॥ १२.२८०.१५ ॥
ધ્યાન, અધ્યયન, દાન, સત્ય, લજ્જા, સરળતા, ક્ષમા, શૌચ, આહારથી શુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોનો સંયમ.
12.280.16
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च ।
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते ॥ १२.२८०.१६ ॥
આનાથી તેજ વધે છે અને પાપનો નાશ થાય છે. તેના સંકલ્પો સિદ્ધ થાય છે અને વિજ્ઞાન પ્રવર્તે છે.
12.280.17
धूतपापः स तेजस्वी लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२८०.१७ ॥
પાપ ખંખેરી નાખનાર, તેજસ્વી, હળવો આહાર કરનાર, ઇન્દ્રિયો જીતનાર તેણે કામ અને ક્રોધને વશ કરીને બ્રહ્મપદ તરફ જવાની ઇચ્છા કરવી.
12.280.18
अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ।
अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः ॥ १२.२८०.१८ ॥
મોહરહિતતા, અસંગતા, કામ-ક્રોધનો ત્યાગ, દીનતાનો અભાવ, ઉત્તેજનાનો અભાવ, ઉદ્વેગનો અભાવ અને સ્થિરતા.
12.280.19
एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः ।
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा ॥ १२.२८०.१९ ॥
આ જ મોક્ષનો માર્ગ છે — પ્રસન્ન, નિર્મળ અને શુદ્ધ. વાણી, કાયા અને મનનો સંયમ પણ એવો જ; કામથી તે અન્યથા થાય તો તે નહીં.