महाभारत · अध्याय 12.280
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.280.1
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः ।
तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत ॥ १२.२८०.१ ॥
पितामहांनी मोक्ष उपायानेच सांगितला आहे, अनुपायाने नव्हे. हे भारता, तो उपाय यथान्याय ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.280.2
त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम् ।
यदुपायेन सर्वार्थं नित्यं मृगयसेऽनघ ॥ १२.२८०.२ ॥
हे महाप्राज्ञा, हे तुझ्यातच योग्य आहे; तू सूक्ष्मदृष्टी आहेस. हे निष्पापा, तू नेहमी उपायाने सर्व हेतू शोधतोस.
12.280.3
करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सा मता ।
एवं धर्माभ्यपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम् ॥ १२.२८०.३ ॥
घट बनवण्यातली जी बुद्धी, ती घटाच्या उत्पत्तीत मानली जात नाही. त्याचप्रमाणे धर्माच्या उपायांत धर्मांना दुसरे कारण नाही.
12.280.4
पूर्वे समुद्रे यः पन्थाः स न गच्छति पश्चिमम् ।
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ १२.२८०.४ ॥
पूर्वेच्या समुद्राकडे जाणारा मार्ग पश्चिमेकडे जात नाही. मोक्षाचा मार्ग एकच आहे; तो माझ्याकडून सविस्तर ऐक.
12.280.5
क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्वसंसेवानद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ॥ १२.२८०.५ ॥
क्षमेने क्रोधाचे उच्चाटन करावे; संकल्प सोडून कामाचे. सत्त्वाची सेवा केल्याने धीरपुरुष निद्रेचे उच्चाटन करण्यास समर्थ होतो.
12.280.6
अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात् ।
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥ १२.२८०.६ ॥
अप्रमादाने भयाचे रक्षण करावे; क्षेत्रज्ञाच्या अनुशीलनाने श्वासाचे. इच्छा, द्वेष आणि काम धैर्याने परतवावे.
12.280.7
भ्रमं संमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत् ।
निद्रां चाप्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् ॥ १२.२८०.७ ॥
भ्रम, संमोह आणि आवर्त अभ्यासाने दूर करावे. निद्रा आणि अप्रतिभा ज्ञानाभ्यासाने तत्त्ववेत्त्याने दूर करावी.
12.280.8
उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात् ।
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात् ॥ १२.२८०.८ ॥
उपद्रव आणि रोग हितकर, पचणाऱ्या, मितआहाराने दूर करावेत. लोभ व मोह संतोषाने, विषय तत्त्वदर्शनाने दूर करावेत.
12.280.9
अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममवेक्षया ।
आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात् ॥ १२.२८०.९ ॥
करुणेने अधर्मावर विजय मिळवावा, आणि अवेक्षेने धर्मावर. भविष्यातील फल पाहून आशेवर विजय मिळवावा, आणि आसक्ती सोडून अर्थावर.
12.280.10
अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः ।
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः ॥ १२.२८०.१० ॥
अनित्यतेने स्नेहावर, योगाने क्षुधेवर पंडिताने विजय मिळवावा. करुणेने स्वतःच्या मानावर, परितोषाने तृष्णेवर विजय मिळवावा.
12.280.11
उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत् ।
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् ॥ १२.२८०.११ ॥
उत्थानाने आळसावर, निश्चयाने वितर्कावर विजय मिळवावा. मौनाने बहुभाषणावर, शौर्याने भयावर विजय मिळवावा.
12.280.12
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा ।
ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेज्ज्ञानमात्मनः ॥ १२.२८०.१२ ॥
वाणी आणि मन बुद्धीने संयमित करावे; ज्ञानचक्षूने त्यांना संयमित करावे. महान आत्म्याने ज्ञान संयमित करावे; ते ज्ञान आत्म्यात संयमित करावे.
12.280.13
तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिद्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः ॥ १२.२८०.१३ ॥
शांत आणि शुचिकर्मी माणसानेच हे जाणावे. ज्ञानी लोक जाणतात त्या योगाचे पाच दोष पूर्णपणे छेदावेत.
12.280.14
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान् ॥ १२.२८०.१४ ॥
काम, क्रोध, लोभ, भय आणि पाचवी झोप त्यागून योगाची ही साधने आचरावीत.
12.280.15
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ।
शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः ॥ १२.२८०.१५ ॥
ध्यान, अध्ययन, दान, सत्य, लज्जा, सरळपणा, क्षमा, शौच, आहाराने शुद्धी आणि इंद्रियांचा संयम.
12.280.16
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च ।
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते ॥ १२.२८०.१६ ॥
यांनी तेज वाढते आणि पाप नष्ट होते. त्याचे संकल्प सिद्ध होतात आणि विज्ञान प्रवर्तते.
12.280.17
धूतपापः स तेजस्वी लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२८०.१७ ॥
पाप झटकलेला, तेजस्वी, हलका आहार करणारा, इंद्रिये जिंकलेला असा तो कामक्रोध वश करून ब्रह्मपदाकडे जाण्याची इच्छा करावी.
12.280.18
अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ।
अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः ॥ १२.२८०.१८ ॥
मोहरहितपणा, असक्तीरहितपणा, काम-क्रोधाचा त्याग, दैन्याचा अभाव, उद्वेगरहितपणा, अस्वस्थतेचा अभाव आणि स्थिरता.
12.280.19
एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः ।
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा ॥ १२.२८०.१९ ॥
हाच मोक्षाचा मार्ग आहे — प्रसन्न, निर्मल आणि शुद्ध. वाणी, शरीर आणि मन यांचा संयमही तसाच; कामामुळे तो वेगळा झाला तर तो नव्हे.