ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.280
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.280.1
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः ।
तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत ॥ १२.२८०.१ ॥
ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਮੋਕਸ਼ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਅਨੁਪਾਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਉਪਾਅ ਯਥਾਨਿਆਇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.280.2
त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम् ।
यदुपायेन सर्वार्थं नित्यं मृगयसेऽनघ ॥ १२.२८०.२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈਂ।
12.280.3
करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सा मता ।
एवं धर्माभ्यपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम् ॥ १२.२८०.३ ॥
ਘੜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਘੜੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
12.280.4
पूर्वे समुद्रे यः पन्थाः स न गच्छति पश्चिमम् ।
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ १२.२८०.४ ॥
ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ।
12.280.5
क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्वसंसेवानद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ॥ १२.२८०.५ ॥
ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟੇ; ਸੰਕਲਪ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਕਾਮ ਨੂੰ। ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ ਪੁਰਸ਼ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.280.6
अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात् ।
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥ १२.२८०.६ ॥
ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਡਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀ। ਇੱਛਾ, ਦਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਮੋੜੇ।
12.280.7
भ्रमं संमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत् ।
निद्रां चाप्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् ॥ १२.२८०.७ ॥
ਭਰਮ, ਸੰਮੋਹ ਅਤੇ ਆਵਰਤ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਗਿਆਨ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੇ।
12.280.8
उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात् ।
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात् ॥ १२.२८०.८ ॥
ਉਪਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਮਿਤ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਤਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ।
12.280.9
अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममवेक्षया ।
आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात् ॥ १२.२८०.९ ॥
ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨੂੰ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।
12.280.10
अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः ।
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः ॥ १२.२८०.१० ॥
ਅਨਿਤਤਾ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਨੂੰ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜਿੱਤੇ। ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਣ ਨੂੰ, ਪੂਰੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।
12.280.11
उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत् ।
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् ॥ १२.२८०.११ ॥
ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਆਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ। ਮੌਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਨੂੰ, ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ।
12.280.12
यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा ।
ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेज्ज्ञानमात्मनः ॥ १२.२८०.१२ ॥
ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕਰੇ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕਰੇ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰੇ; ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕਰੇ।
12.280.13
तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिद्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः ॥ १२.२८०.१३ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.280.14
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान् ॥ १२.२८०.१४ ॥
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯੋਗ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.280.15
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ।
शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः ॥ १२.२८०.१५ ॥
ਧਿਆਨ, ਅਧਿਐਨ, ਦਾਨ, ਸੱਚ, ਲਾਜ, ਸਰਲਤਾ, ਖਿਮਾ, ਸ਼ੌਚ, ਆਹਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ।
12.280.16
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च ।
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते ॥ १२.२८०.१६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.280.17
धूतपापः स तेजस्वी लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२.२८०.१७ ॥
ਪਾਪ ਝਾੜ ਚੁੱਕਾ, ਤੇਜਸਵੀ, ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਦ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
12.280.18
अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ।
अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः ॥ १२.२८०.१८ ॥
ਮੋਹ ਰਹਿਤਤਾ, ਅਸੰਗਤਾ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਦੀਨਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਉਤੇਜਨਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਉਦਵੇਗ ਦਾ ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ।
12.280.19
एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः ।
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा ॥ १२.२८०.१९ ॥
ਇਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ — ਪ੍ਰਸੰਨ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ। ਵਾਣੀ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਜਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਕਾਮ ਕਰਕੇ ਜੇ ਇਹ ਹੋਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ।