મહાભારત · અધ્યાય 12.282

12.282.1

भ्रातरः पितरः पौत्रा ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अर्थहेतोर्हताः क्रूरैरस्माभिः पापबुद्धिभिः ॥ १२.२८२.१ ॥

ભાઈઓ, પિતાઓ, પૌત્રો, સગાં, મિત્રો અને પુત્રો — ધનને માટે ક્રૂર અને પાપબુદ્ધિવાળા અમારા દ્વારા એ સૌ માર્યા ગયા.

येयमर्थोद्भवा तृष्णा कथमेतां पितामह ।
निवर्तयेयं पापानि तृष्णया कारिता वयम् ॥ १२.२८२.२ ॥

ધનમાંથી ઉત્પન્ન થતી આ તૃષ્ણાને કેવી રીતે રોકું, હે પિતામહ? તૃષ્ણાથી પ્રેરાઈને જ અમે આ પાપો કરાવ્યાં.

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन माण्डव्यायानुपृच्छते ॥ १२.२८२.३ ॥

આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ પણ કહે છે, જે વિદેહરાજે માંડવ્યના પ્રશ્ન પર ગાયો હતો.

सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२.२८२.४ ॥

મારું કંઈ નથી, તેથી હું અત્યંત સુખેથી જીવું છું. મિથિલા બળી ઊઠે તોય મારું કશું બળતું નથી.

अर्थाः खलु समृद्धा हि गाढं दुःखं विजानताम् ।
असमृद्धास्त्वपि सदा मोहयन्त्यविचक्षणान् ॥ १२.२८२.५ ॥

જાણકારોને ધનની સમૃદ્ધિ ખરેખર ઊંડું દુઃખ આપે છે; અને ધનનો અભાવ હોય તોય તે હંમેશાં અજ્ઞાનીઓને મોહમાં નાખે છે.

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.२८२.६ ॥

જગતમાં જે કામસુખ છે અને જે દિવ્ય મહાસુખ છે, તે બધાં તૃષ્ણાક્ષયના સુખના સોળમા ભાગને પણ યોગ્ય નથી.

यथैव शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते ।
तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥ १२.२८२.७ ॥

ગાયનું શિંગડું સમય જતાં જેમ વધે છે, તેમ ધન વધતાં તૃષ્ણા પણ વધે છે.

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते पुनः ॥ १२.२८२.८ ॥

મમતાને કારણે કોઈ વસ્તુને 'મારી' ગણવામાં આવે ત્યારે, તે નાશ પામતાં ફરી એ જ સંતાપનું કારણ બને છે.

न कामाननुरुध्येत दुःखं कामेषु वै रतिः ।
प्राप्यार्थमुपयुञ्जीत धर्मं कामान्विवर्जयेत् ॥ १२.२८२.९ ॥

કામનાઓનો પીછો ન કરવો; કામનાઓમાં આસક્તિ દુઃખ જ છે. ધન મેળવીને તેનો ઉપયોગ કરવો; ધર્મનું પાલન કરીને કામનાઓનો ત્યાગ કરવો.

विद्वान्सर्वेषु भूतेषु व्याघ्रमांसोपमो भवेत् ।
कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्वं ज्यजति वै स्वयम् ॥ १२.२८२.१० ॥

વિદ્વાને સર્વ પ્રાણીઓ વચ્ચે વાઘના માંસ જેવો (અનાસક્ત) રહેવું જોઈએ. કૃતકૃત્ય અને વિશુદ્ધ આત્મા ધરાવનાર સ્વયં બધું ત્યાગે છે.

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ प्रियाप्रिये ।
भयाभये च संत्यज्य भव शान्तो निरामयः ॥ १२.२८२.११ ॥

સત્ય-અસત્ય, શોક-આનંદ, પ્રિય-અપ્રિય, ભય-અભય એ બંનેનો ત્યાગ કરીને શાંત અને નિરામય થા.

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.२८२.१२ ॥

મૂર્ખો માટે છોડવી મુશ્કેલ, વૃદ્ધ થવા છતાં જે જીર્ણ થતી નથી, પ્રાણાંતક રોગ જેવી એ તૃષ્ણા છોડનારને સુખ થાય છે.

चारित्रमात्मनः पश्यंश्चन्द्रशुद्धमनामयम् ।
धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखम् ॥ १२.२८२.१३ ॥

પોતાના ચારિત્ર્યને ચંદ્ર જેવું શુદ્ધ અને નિર્દોષ જોતો ધર્માત્મા આ લોકમાં અને મૃત્યુ પછી સુખપૂર્વક કીર્તિ મેળવે છે.

राज्ञस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिमानभवद्द्विजः ।
पूजयित्वा च तद्वाक्यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रितः ॥ १२.२८२.१४ ॥

રાજાના તે વચન સાંભળીને એ બ્રાહ્મણ પ્રસન્ન થયો; તે વાક્યનું સન્માન કરીને માંડવ્ય મોક્ષને આશરે ગયો.