महाभारत · अध्याय 12.282

12.282.1

भ्रातरः पितरः पौत्रा ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अर्थहेतोर्हताः क्रूरैरस्माभिः पापबुद्धिभिः ॥ १२.२८२.१ ॥

बंधू, पिता, नातू, नातेवाईक, मित्र आणि पुत्र — धनासाठी क्रूर व पापबुद्धी अशा आम्ही यांना ठार मारले.

येयमर्थोद्भवा तृष्णा कथमेतां पितामह ।
निवर्तयेयं पापानि तृष्णया कारिता वयम् ॥ १२.२८२.२ ॥

धनातून उत्पन्न होणारी ही तृष्णा कशी थांबवू, हे पितामहा? तृष्णेमुळेच आम्हांकडून ही पापे करवली गेली.

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन माण्डव्यायानुपृच्छते ॥ १२.२८२.३ ॥

या विषयात लोक हा प्राचीन इतिहासही सांगतात, जो विदेहराजाने माण्डव्याने प्रश्न विचारला असता गायला होता.

सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२.२८२.४ ॥

माझे काहीच नाही म्हणून मी अत्यंत सुखाने जगतो. मिथिला पेटली तरी माझे काहीच जळत नाही.

अर्थाः खलु समृद्धा हि गाढं दुःखं विजानताम् ।
असमृद्धास्त्वपि सदा मोहयन्त्यविचक्षणान् ॥ १२.२८२.५ ॥

जाणत्यांना धनाची समृद्धी खरोखर गाढ दुःख देते; आणि धन नसतानाही ते नेहमी अज्ञानी लोकांना मोहात पाडते.

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.२८२.६ ॥

जगात जे कामसुख आणि जे दिव्य महासुख आहे, ते सर्व तृष्णाक्षयाच्या सुखाच्या सोळाव्या अंशालाही योग्य नाही.

यथैव शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते ।
तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥ १२.२८२.७ ॥

गायीचे शिंग जसे काळानुसार वाढत जाते, तसेच संपत्ती वाढली की तृष्णाही वाढते.

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते पुनः ॥ १२.२८२.८ ॥

ममत्वामुळे एखादी वस्तू 'माझी' म्हणून कल्पिली गेली की तीच नाश झाल्यावर पुन्हा संतापाचे कारण ठरते.

न कामाननुरुध्येत दुःखं कामेषु वै रतिः ।
प्राप्यार्थमुपयुञ्जीत धर्मं कामान्विवर्जयेत् ॥ १२.२८२.९ ॥

कामांचा पाठलाग करू नये; कामांमधील आसक्ती दुःखच आहे. संपत्ती मिळवून तिचा उपयोग करावा; धर्माचे पालन करून कामांचा त्याग करावा.

विद्वान्सर्वेषु भूतेषु व्याघ्रमांसोपमो भवेत् ।
कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्वं ज्यजति वै स्वयम् ॥ १२.२८२.१० ॥

ज्ञानी सर्व प्राण्यांमध्ये वाघाच्या मांसासारखा (अनासक्त) असावा. कृतकृत्य व शुद्ध आत्मा असलेला तो स्वतःच सर्वकाही त्यागतो.

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ प्रियाप्रिये ।
भयाभये च संत्यज्य भव शान्तो निरामयः ॥ १२.२८२.११ ॥

सत्य-असत्य, शोक-आनंद, प्रिय-अप्रिय, भय-अभय या दोन्ही त्यागून शांत आणि निरामय हो.

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.२८२.१२ ॥

मूर्खांना सोडणे कठीण, वृद्ध झाल्यावरही जी जीर्ण होत नाही, प्राणांतक रोगासारखी ती तृष्णा सोडणाऱ्याला सुख मिळते.

चारित्रमात्मनः पश्यंश्चन्द्रशुद्धमनामयम् ।
धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखम् ॥ १२.२८२.१३ ॥

आपले चारित्र्य चंद्रासारखे शुद्ध आणि निर्दोष पाहणारा धर्मात्मा इहलोकी व मृत्यूनंतरही सुखाने कीर्ती मिळवतो.

राज्ञस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिमानभवद्द्विजः ।
पूजयित्वा च तद्वाक्यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रितः ॥ १२.२८२.१४ ॥

राजाचे ते बोल ऐकून तो ब्राह्मण संतुष्ट झाला; त्या वाक्याचा सन्मान करून माण्डव्य मोक्षाला प्राप्त झाला.