ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.282

12.282.1

भ्रातरः पितरः पौत्रा ज्ञातयः सुहृदः सुताः ।
अर्थहेतोर्हताः क्रूरैरस्माभिः पापबुद्धिभिः ॥ १२.२८२.१ ॥

ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਪੋਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ — ਧਨ ਦੇ ਲਈ, ਕਰੂਰ ਅਤੇ ਪਾਪਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਇਹ ਮਾਰੇ ਗਏ।

येयमर्थोद्भवा तृष्णा कथमेतां पितामह ।
निवर्तयेयं पापानि तृष्णया कारिता वयम् ॥ १२.२८२.२ ॥

ਧਨ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਾਂ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ? ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਹੀ ਸਾਥੋਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਵਾਏ।

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन माण्डव्यायानुपृच्छते ॥ १२.२८२.३ ॥

ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਾਂਡਵਿਆ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२.२८२.४ ॥

ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੜੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਂਦਾ ਹਾਂ। ਮਿਥਿਲਾ ਸੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ।

अर्थाः खलु समृद्धा हि गाढं दुःखं विजानताम् ।
असमृद्धास्त्वपि सदा मोहयन्त्यविचक्षणान् ॥ १२.२८२.५ ॥

ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਣਜਾਣਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२.२८२.६ ॥

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੇ ਸੁਖ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

यथैव शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते ।
तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥ १२.२८२.७ ॥

ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦਾ ਸਿੰਗ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते पुनः ॥ १२.२८२.८ ॥

ਮਮਤਾ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

न कामाननुरुध्येत दुःखं कामेषु वै रतिः ।
प्राप्यार्थमुपयुञ्जीत धर्मं कामान्विवर्जयेत् ॥ १२.२८२.९ ॥

ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰੋ; ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗੋ।

विद्वान्सर्वेषु भूतेषु व्याघ्रमांसोपमो भवेत् ।
कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्वं ज्यजति वै स्वयम् ॥ १२.२८२.१० ॥

ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਦੇ ਮਾਸ ਵਾਂਗ (ਅਨਾਸਕਤ) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ प्रियाप्रिये ।
भयाभये च संत्यज्य भव शान्तो निरामयः ॥ १२.२८२.११ ॥

ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਸ਼ੋਕ-ਅਨੰਦ, ਪਿਆਰਾ-ਅਪਿਆਰਾ, ਡਰ-ਨਿਰਭਉ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਜਾ।

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं ॥ १२.२८२.१२ ॥

ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ, ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੋ ਜੀਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਰਗੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

चारित्रमात्मनः पश्यंश्चन्द्रशुद्धमनामयम् ।
धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखम् ॥ १२.२८२.१३ ॥

ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕੀਰਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

राज्ञस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिमानभवद्द्विजः ।
पूजयित्वा च तद्वाक्यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रितः ॥ १२.२८२.१४ ॥

ਰਾਜੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਵਾਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਮਾਂਡਵਿਆ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।