મહાભારત · અધ્યાય 12.283
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.283.1
अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतभयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२८३.१ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને ભય આપનારો આ કાળ વીતી રહ્યો છે, ત્યારે મનુષ્યે કયું શ્રેય પ્રાપ્ત કરવું? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.283.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२८३.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — પિતા અને પુત્રનો તે સંવાદ. હે યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળ.
12.283.3
द्विजातेः कस्यजित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
पुत्रो बभूव मेधावी मेधावी नाम नामतः ॥ १२.२८३.३ ॥
હે પાર્થ, સ્વાધ્યાયમાં નિરત એક દ્વિજને મેધાવી નામનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર થયો.
12.283.4
सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मेष्वकुशलं मोक्षधर्मविचक्षणः ॥ १२.२८३.४ ॥
મોક્ષધર્મમાં નિપુણ એ પુત્રે, સ્વાધ્યાયમાં લીન પોતાના પિતાને કહ્યું, જે મોક્ષધર્મમાં અકુશળ હતા.
12.283.5
धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन् ।
क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्।
पितस्तथाऽऽख्याहि यथार्थयोगं ।
ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥ १२.२८३.५ ॥
હે તાત, મનુષ્યોનું આયુષ્ય ઝડપથી ક્ષીણ થાય છે એ જાણતો ધીર પુરુષ શું કરે? હે પિતા, યથાર્થ યોગ મને ક્રમાનુસાર કહો, જેથી હું ધર્મનું આચરણ કરી શકું.
12.283.6
अधीत्य वेदान्ब्रह्मचर्येषु पुत्र ।
पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम्।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो ।
वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ १२.२८३.६ ॥
વેદોનું અધ્યયન કરીને, બ્રહ્મચર્યમાં રહીને, પિતૃઓની પવિત્રતા માટે પુત્રોની ઇચ્છા કરવી; વિધિપૂર્વક અગ્નિઓની સ્થાપના કરી યજ્ઞ કરીને, પછી વનમાં પ્રવેશ કરીને મુનિ થવાની ઇચ્છા કરવી.
12.283.7
एवमभ्याहते लोके सर्वतः परिवारिते ।
अमोधासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥ १२.२८३.७ ॥
આ રીતે જગત ચારે બાજુથી આઘાત પામીને ઘેરાયેલું છે, અમોઘ દિવસો વહી રહ્યા છે, તો તું ધીર પુરુષની જેમ કેમ બોલે છે?
12.283.8
कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम् ॥ १२.२८३.८ ॥
જગત કેવી રીતે આઘાત પામ્યું છે, શાથી ઘેરાયેલું છે? અહીં કયા અમોઘ દિવસો વહી રહ્યા છે? તું મને આમ કેમ ડરાવે છે?
12.283.9
मृत्युनाऽऽभ्याहतो लोको जस्या परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्तीमे तच्च कस्मान्न बुध्यसे ॥ १२.२८३.९ ॥
જગત મૃત્યુથી આઘાત પામ્યું છે અને જરાથી ઘેરાયેલું છે. આ દિવસ-રાત વહી રહ્યાં છે — તું આ કેમ સમજતો નથી?
12.283.10
यदाहमेव जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोहं कथं प्रतीक्षिप्ये ज्ञानेनापिहितश्चरन् ॥ १२.२८३.१० ॥
મૃત્યુ આમ ઊભું રહેતું નથી એ હું જાણું છું. તો જ્ઞાનથી ઢંકાયેલો વિચરતો હું તેની રાહ કેવી રીતે જોઉં?
12.283.11
रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ॥ १२.२८३.११ ॥
રાત પછી રાત વીતી જઈને આયુષ્ય અતિ અલ્પ થાય ત્યારે, ઊંડા પાણીમાં માછલીની જેમ કોણ સુખ પામી શકે?
12.283.12
यामेकरात्रिं प्रथमां गर्भो विशति मातरम् ।
तामेव रात्रिं प्रस्वाप्य मरणाय विवर्तकः ॥ १२.२८३.१२ ॥
જે પ્રથમ રાત્રિમાં ગર્ભ માતામાં પ્રવેશે છે, તે જ રાત્રિમાં (મનુષ્ય) સુવડાવાઈને મૃત્યુ તરફ વળે છે.
12.283.13
पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति गानवम् ॥ १२.२८३.१३ ॥
ફૂલો વીણતા, જેનું મન બીજે ક્યાંક ગયેલું હોય એવા માણસ પાસે, ઇચ્છાઓ અધૂરી હોય ત્યારે મૃત્યુ આવે છે.
12.283.14
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाङ्गे चापराहिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वा कृतम् ॥ १२.२८३.१४ ॥
આવતી કાલનું કામ આજે કરવું, બપોરનું કામ સવારે કરવું; મૃત્યુ તેનું કામ થયું કે નહીં તેની રાહ જોતું નથી.
12.283.15
अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगान्महान् ।
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो मविष्यति ॥ १२.२८३.१५ ॥
જે કલ્યાણકારી છે તે આજે જ કર, મહાકાળ તને વીતી ન જાય. આજે કોનો મૃત્યુકાળ આવશે તે કોણ જાણે છે?
12.283.16
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ॥ १२.२८३.१६ ॥
કામ અધૂરાં હોય ત્યારે જ મૃત્યુ ચોક્કસ ખેંચી જાય છે. તેથી યુવાનો પણ ધર્મશીલ બને, કારણ કે જીવનનું કોઈ ચિહ્ન નથી.
12.283.17
कृते धर्म भवेत्प्रीतिरिह प्रेत्य च शाश्वती ।
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्तमुद्यतः ॥ १२.२८३.१७ ॥
ધર્મ આચરવાથી અહીં અને મૃત્યુ પછી પણ શાશ્વત પ્રસન્નતા થાય છે. પણ મોહથી ઘેરાયેલો માણસ પુત્ર અને પત્નીના દુઃખમાં જ વ્યગ્ર રહે છે.
12.283.18
कृत्वा कार्यमकार्यं वा तुष्टिमेषां प्रयच्छति ।
तं पुत्रपशुसंपन्नं व्याभक्तमनसं नरम् ॥ १२.२८३.१८ ॥
કરવા યોગ્ય હોય કે ન હોય, કંઈ પણ કરીને તે તેમને સંતોષ આપે છે. પુત્ર અને પશુઓથી સમૃદ્ધ, વિચલિત મનવાળા તે માણસને (મૃત્યુ લઈ જાય છે).
12.283.19
सप्तं व्यायं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति ।
संविन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ॥ १२.२८३.१९ ॥
મહાપૂર ડૂબેલા અને થાકેલાને તાણી જાય તેમ, કામનાઓમાં મગ્ન અને અતૃપ્ત એવા આને મૃત્યુ લઈ જાય છે.
12.283.20
वृकीवोरपमासाद्य मुत्युरादाय गच्छति ।
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ॥ १२.२८३.२० ॥
વરુડી ઘેટાની પાસે આવી તેને ઝડપી લઈ જાય તેમ, મૃત્યુ આને લઈ જાય છે—'આ કર્યું, આ કરવાનું છે, આ બીજું, કરેલું અને ન કરેલું.'
12.283.21
एवमीहासमायुक्तं मृत्युरादाय गच्छति ।
कृतानां फलमप्राप्तं कार्याणां कर्मसङ्गिनाम् ॥ १२.२८३.२१ ॥
આ રીતે પ્રયત્નમાં લાગેલાને મૃત્યુ લઈ જાય છે; કરેલાં કર્મોનું ફળ ન પામેલા, કર્મોમાં આસક્ત એવા આને.
12.283.22
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ।
दुर्बलं बलवन्तं च प्राज्ञं शूरं जडं कविम् ॥ १२.२८३.२२ ॥
ખેતર, બજાર અને ઘરમાં આસક્તને મૃત્યુ લઈ જાય છે; દુર્બળ અને બળવાનને, પ્રાજ્ઞ અને શૂરને, જડ અને કવિને પણ.
12.283.23
अप्राप्तसर्वकामार्थं मृत्युरादाय गच्छति ।
मृत्युर्जरा च व्याधिश्चदुःखं चानेककारणम् ॥ १२.२८३.२३ ॥
બધી કામનાઓ અને અર્થ ન પામેલાને મૃત્યુ લઈ જાય છે. મૃત્યુ, ઘડપણ, રોગ અને અનેક કારણોથી થતું દુઃખ.
12.283.24
असंत्याज्यं यदा मर्त्यैः किं स्वस्थ इव तिष्ठति ।
जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चाभ्येति देहिनम् ॥ १२.२८३.२४ ॥
મનુષ્યો જેને છોડી શકતા નથી, ત્યારે કેમ સ્વસ્થની જેમ બેસી રહે છે? જન્મતાં જ અંતક વિનાશ માટે આવે છે; ઘડપણ પણ દેહધારીને પહોંચે છે.
12.283.25
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ।
न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ॥ १२.२८३.२५ ॥
સ્થાવર અને જંગમ આ ભાવો દ્વંદ્વોથી બંધાયેલા છે. આવતી મૃત્યુસેનાને કોઈ પણ ક્યારેય રોકી શકતું નથી.
12.283.26
बलात्सत्यमृते त्वेकं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ।
मृत्योर्वा गृहमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः ॥ १२.२८३.२६ ॥
બળથી આવતું સત્ય અને ઋત એક જ છે. અમૃત સત્યમાં જ આશ્રિત છે. અથવા ગામમાં વસવાની જે આસક્તિ છે તે મૃત્યુનું ઘર છે.
12.283.27
देवानामेषु वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ।
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ॥ १२.२८३.२७ ॥
દેવતાઓના આ ગોઠમાં વનજ ગોશાળા છે, એવું શ્રુતિ કહે છે. ગામમાં વસવાની જે આસક્તિ છે તે બાંધનારી દોરી છે.
12.283.28
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ।
यो न हिंसति सत्वानि मनोवाक्कर्महेतुभिः ॥ १२.२८३.२८ ॥
આને કાપીને સુકૃતી જાય છે; દુષ્કૃતી આને કાપી શકતા નથી. મન, વાણી અને કર્મથી જે પ્રાણીઓની હિંસા કરતો નથી, તે.
12.283.29
जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स बध्यते ।
तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्यव्रतपरायणः ॥ १२.२८३.२९ ॥
જીવોનું જીવન અને આજીવિકા છીનવવાથી તે બંધાતો નથી. તેથી જેનું આચરણ સત્યવ્રતનું છે, જે સત્યવ્રતમાં તત્પર છે.
12.283.30
सत्यकामः समो दान्ताः सत्येनैवान्तकं जयेत् ।
अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२८३.३० ॥
સત્યની કામના કરનાર, સમચિત્ત, સંયમી—સત્યથી જ અંતકને (મૃત્યુને) જીતી શકાય. અમૃત અને મૃત્યુ, બંને દેહમાં સ્થાપિત છે.
12.283.31
मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ।
सोहं सत्यमहिंसाथीं कामक्रोधबहिष्कृतः ॥ १२.२८३.३१ ॥
મોહથી મૃત્યુ પ્રાપ્ત થાય છે; સત્યથી અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. હું સત્ય અને અહિંસાનો અભિલાષી છું, કામ-ક્રોધથી મુક્ત.
12.283.32
समाश्रित्य सुखं क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमृत्युवत् ।
शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ॥ १२.२८३.३२ ॥
સુખનો આશ્રય લઈને, ક્ષેમવાન થઈને, અમૃતની જેમ હું મૃત્યુનો ત્યાગ કરીશ. શાંતિયજ્ઞમાં રત, દાંત, બ્રહ્મયજ્ઞમાં સ્થિત મુનિ.
12.283.33
वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ।
पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति ॥ १२.२८३.३३ ॥
વાણી, મન અને કર્મનો યજ્ઞ બનીને હું ઉત્તરાયણમાં રહીશ. મારા જેવો માણસ હિંસક પશુયજ્ઞોથી કેવી રીતે યજન કરી શકે?
12.283.34
अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ।
आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजः पितः ॥ १२.२८३.३४ ॥
નાશવંત ક્ષત્રયજ્ઞોથી, હે પિતા, પ્રાજ્ઞ માણસ પિશાચ જેવો થાય છે. આત્મામાં જ આત્માથી જન્મેલો, આત્મનિષ્ઠ, સંતાનરહિત હું.
12.283.35
आत्मयज्ञो भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ।
यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ॥ १२.२८३.३५ ॥
હું આત્મયજ્ઞ બનીશ; સંતાન મને તારશે નહીં. જેની વાણી અને મન સદા સારી રીતે એકાગ્ર હોય છે.
12.283.36
तपस्त्यागश्च योगश्च स तैः सर्वमवाप्नुयात् ।
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं फलम् ॥ १२.२८३.३६ ॥
તપ, ત્યાગ અને યોગથી તે સર્વ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. વિદ્યા જેવી આંખ નથી, વિદ્યા જેવું ફળ નથી.
12.283.37
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२.२८३.३७ ॥
રાગ સમાન દુઃખ નથી, અને ત્યાગ સમાન સુખ નથી.
12.283.38
नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ।
यथैकता समता सत्यता च।
शीले स्थितिर्दण्डविधानमार्जवं ।
ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥ १२.२८३.३८ ॥
બ્રાહ્મણ માટે એકતા, સમતા અને સત્ય જેવું બીજું ધન નથી; શીલમાં સ્થિરતા, દંડવિધાન, સરળતા, અને પછી કર્મોથી વિરામ.
12.283.39
किं ते धनैर्बान्धवैर्वाऽपि किं ते ।
किं ते दारैब्राह्मण यो मरिष्यसि।
आत्मानमन्विच्छ गृहा प्रविष्टं ।
पितामहास्ते क्व गताः पिता च ॥ १२.२८३.३९ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તું મરવાનો છે તો તારે ધનથી શું, સગાંઓથી શું, પત્નીઓથી શું? ઘરમાં પ્રવેશેલા તારા આત્માની શોધ કર. તારા પિતામહો અને પિતા ક્યાં ગયા?
12.283.40
पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र सत्यधर्मपरो भव ॥ १२.२८३.४० ॥
પુત્રનું આ વચન સાંભળીને પિતાએ તેમ જ કર્યું. હે રાજા, તેમ જ તું પણ, હે રાજેન્દ્ર, સત્યધર્મપરાયણ થા.