महाभारत · अध्याय 12.283
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.283.1
अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतभयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२८३.१ ॥
सर्व प्राण्यांना भय देणारा हा काल सरत असताना माणसाने कोणते श्रेय मिळवावे? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.283.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२८३.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — पिता आणि पुत्र यांचा तो संवाद. हे युधिष्ठिरा, तो ऐक.
12.283.3
द्विजातेः कस्यजित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
पुत्रो बभूव मेधावी मेधावी नाम नामतः ॥ १२.२८३.३ ॥
हे पार्था, स्वाध्यायात मग्न असलेल्या एका द्विजाला मेधावी नावाचा बुद्धिमान पुत्र झाला.
12.283.4
सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मेष्वकुशलं मोक्षधर्मविचक्षणः ॥ १२.२८३.४ ॥
मोक्षधर्मात निपुण असलेला तो पुत्र, स्वाध्यायात रत असलेल्या आणि मोक्षधर्मात अकुशल असलेल्या पित्याला म्हणाला.
12.283.5
धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन् ।
क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम्।
पितस्तथाऽऽख्याहि यथार्थयोगं ।
ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥ १२.२८३.५ ॥
बाबा, माणसांचे आयुष्य लवकर क्षीण होते हे जाणणाऱ्या धीर पुरुषाने काय करावे? हे तात, यथार्थ योग मला क्रमाने सांगा, ज्यामुळे मी धर्माचे आचरण करू शकेन.
12.283.6
अधीत्य वेदान्ब्रह्मचर्येषु पुत्र ।
पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम्।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो ।
वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ १२.२८३.६ ॥
वेदांचे अध्ययन करून, ब्रह्मचर्यात राहून, पितरांच्या पवित्रतेसाठी पुत्रांची इच्छा करावी; विधिपूर्वक अग्नी स्थापून यज्ञ करावा, मग वनात प्रवेश करून मुनी होण्याची इच्छा करावी.
12.283.7
एवमभ्याहते लोके सर्वतः परिवारिते ।
अमोधासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥ १२.२८३.७ ॥
असे जग सर्व बाजूंनी आघातलेले आणि वेढलेले असताना, अमोघ काळ पुढे सरकत असताना, तू धीरासारखा का बोलतोस?
12.283.8
कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम् ॥ १२.२८३.८ ॥
जग कसे आघातलेले आहे, कशाने वेढलेले आहे? येथे कोणते अमोघ काळ पुढे सरकत आहेत? तू मला असे का घाबरवतोस?
12.283.9
मृत्युनाऽऽभ्याहतो लोको जस्या परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्तीमे तच्च कस्मान्न बुध्यसे ॥ १२.२८३.९ ॥
जग मृत्यूने आघातलेले आणि जरेने वेढलेले आहे. हे दिवस आणि रात्री पुढे सरकत आहेत — हे तू का समजत नाहीस?
12.283.10
यदाहमेव जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोहं कथं प्रतीक्षिप्ये ज्ञानेनापिहितश्चरन् ॥ १२.२८३.१० ॥
मृत्यू असा थांबून राहत नाही हे मला माहीत आहे. मग ज्ञानाने आच्छादित होऊन फिरणारा मी त्याची वाट कशी पाहू?
12.283.11
रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ॥ १२.२८३.११ ॥
रात्र रात्र सरून आयुष्य फारच थोडे उरले असता, खोल पाण्यातील माशाप्रमाणे कोणाला सुख मिळू शकेल?
12.283.12
यामेकरात्रिं प्रथमां गर्भो विशति मातरम् ।
तामेव रात्रिं प्रस्वाप्य मरणाय विवर्तकः ॥ १२.२८३.१२ ॥
ज्या पहिल्या रात्री गर्भ मातेत प्रवेश करतो, त्याच रात्री (मनुष्य) झोपवला जाऊन मृत्यूकडे वळतो.
12.283.13
पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति गानवम् ॥ १२.२८३.१३ ॥
फुले वेचत असताना ज्याचे मन दुसरीकडे गेलेले असते, त्या माणसाकडे इच्छा अपूर्ण असतानाच मृत्यू येतो.
12.283.14
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाङ्गे चापराहिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वा कृतम् ॥ १२.२८३.१४ ॥
उद्याचे काम आज करावे, दुपारचे काम सकाळीच करावे; मृत्यू त्याचे काम झाले की नाही याची वाट पाहत नाही.
12.283.15
अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगान्महान् ।
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो मविष्यति ॥ १२.२८३.१५ ॥
जे कल्याणकारक आहे ते आजच कर, महाकाळ तुला मागे टाकून जाऊ नये. आज कोणाचा मृत्युकाल येईल हे कोणाला ठाऊक आहे?
12.283.16
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ॥ १२.२८३.१६ ॥
कामे अपूर्ण असतानाच मृत्यू निश्चितपणे ओढून नेतो. म्हणून तरुणानेही धर्मशील असावे, कारण जीवनाला कोणतेही चिन्ह नसते.
12.283.17
कृते धर्म भवेत्प्रीतिरिह प्रेत्य च शाश्वती ।
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्तमुद्यतः ॥ १२.२८३.१७ ॥
धर्माचे पालन केल्यास येथे आणि मृत्यूनंतरही शाश्वत आनंद लाभतो. पण मोहाने ग्रासलेला माणूस पुत्र आणि पत्नीच्या दुःखातच गुंतलेला राहतो.
12.283.18
कृत्वा कार्यमकार्यं वा तुष्टिमेषां प्रयच्छति ।
तं पुत्रपशुसंपन्नं व्याभक्तमनसं नरम् ॥ १२.२८३.१८ ॥
करणीय असो वा अकरणीय, काहीही करून तो त्यांना समाधान देतो. पुत्र आणि पशूंनी समृद्ध, विभ्रांत मनाच्या त्या माणसाला (मृत्यू नेतो).
12.283.19
सप्तं व्यायं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति ।
संविन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ॥ १२.२८३.१९ ॥
महापूर बुडालेल्या आणि थकलेल्याला वाहून नेतो, तसेच कामनांत गढलेल्या आणि अतृप्त अशा याला मृत्यू घेऊन जातो.
12.283.20
वृकीवोरपमासाद्य मुत्युरादाय गच्छति ।
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ॥ १२.२८३.२० ॥
लांडगी मेंढीजवळ येऊन तिला पकडून नेते, तसा मृत्यू याला घेऊन जातो—'हे केले, हे करायचे आहे, हे आणखी एक, केलेले आणि न केलेले.'
12.283.21
एवमीहासमायुक्तं मृत्युरादाय गच्छति ।
कृतानां फलमप्राप्तं कार्याणां कर्मसङ्गिनाम् ॥ १२.२८३.२१ ॥
अशा प्रयत्नांत गुंतलेल्याला मृत्यू घेऊन जातो; केलेल्या कर्मांचे फळ न मिळालेल्या, कर्मांत आसक्त अशा याला.
12.283.22
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ।
दुर्बलं बलवन्तं च प्राज्ञं शूरं जडं कविम् ॥ १२.२८३.२२ ॥
शेत, बाजार आणि घरात आसक्त असलेल्याला मृत्यू घेऊन जातो; दुर्बलाला आणि बलवानाला, प्राज्ञाला आणि शूराला, जडाला आणि कवीलाही.
12.283.23
अप्राप्तसर्वकामार्थं मृत्युरादाय गच्छति ।
मृत्युर्जरा च व्याधिश्चदुःखं चानेककारणम् ॥ १२.२८३.२३ ॥
सर्व कामना आणि अर्थ न मिळालेल्याला मृत्यू घेऊन जातो. मृत्यू, वार्धक्य, रोग आणि अनेक कारणांचे दुःख.
12.283.24
असंत्याज्यं यदा मर्त्यैः किं स्वस्थ इव तिष्ठति ।
जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चाभ्येति देहिनम् ॥ १२.२८३.२४ ॥
माणसांना जे सोडता येत नाही, तेव्हा ते निरोगी असल्यासारखे का बसतात? जन्मताच अंतक नाशासाठी येतो; वार्धक्यही देहधारीजवळ येते.
12.283.25
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ।
न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ॥ १२.२८३.२५ ॥
स्थावर आणि जंगम हे हे भाव द्वंद्वांनी बद्ध आहेत. येणाऱ्या मृत्यूच्या सेनेला कोणी कधीही अडवू शकत नाही.
12.283.26
बलात्सत्यमृते त्वेकं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ।
मृत्योर्वा गृहमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः ॥ १२.२८३.२६ ॥
बलापासून येणारे सत्य आणि ऋत एकच आहेत. अमृत सत्यातच आश्रित आहे. किंवा गावात राहण्याची जी आसक्ती आहे, ते मृत्यूचे घर आहे.
12.283.27
देवानामेषु वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ।
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ॥ १२.२८३.२७ ॥
देवतांच्या या गोठ्यांमध्ये अरण्यच गोठा आहे, असे श्रुती सांगते. गावात राहण्याची जी आसक्ती, तीच बांधणारी दोरी आहे.
12.283.28
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ।
यो न हिंसति सत्वानि मनोवाक्कर्महेतुभिः ॥ १२.२८३.२८ ॥
हे तोडूनच सुकृती जातात; दुष्कृती हे तोडू शकत नाहीत. मन, वाणी आणि कर्म यांनी जो प्राण्यांची हिंसा करत नाही, तो.
12.283.29
जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स बध्यते ।
तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्यव्रतपरायणः ॥ १२.२८३.२९ ॥
प्राण्यांचे जीवन व उपजीविका हिरावून घेत नाही, म्हणून तो बद्ध होत नाही. म्हणूनच ज्याचे आचरण सत्यव्रताचे, जो सत्यव्रतात तत्पर आहे.
12.283.30
सत्यकामः समो दान्ताः सत्येनैवान्तकं जयेत् ।
अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२८३.३० ॥
सत्याची कामना करणारा, समचित्त, संयमी—सत्यानेच अंतकाला (मृत्यूला) जिंकता येते. अमृत आणि मृत्यू, ही दोन्ही देहातच प्रतिष्ठित आहेत.
12.283.31
मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ।
सोहं सत्यमहिंसाथीं कामक्रोधबहिष्कृतः ॥ १२.२८३.३१ ॥
मोहामुळे मृत्यू प्राप्त होतो; सत्याने अमृतत्व प्राप्त होते. मी सत्य आणि अहिंसेचा अभिलाषी आहे, काम-क्रोधापासून दूर झालेला.
12.283.32
समाश्रित्य सुखं क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमृत्युवत् ।
शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ॥ १२.२८३.३२ ॥
सुखाचा आश्रय घेऊन, क्षेमवान होऊन, अमृतासारखा मी मृत्यूचा त्याग करीन. शांतियज्ञात रत, संयमी, ब्रह्मयज्ञात स्थित मुनी.
12.283.33
वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ।
पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति ॥ १२.२८३.३३ ॥
वाणी, मन आणि कर्म हा यज्ञ होऊन मी उत्तरायणात राहीन. माझ्यासारखा माणूस हिंसक पशुयज्ञांनी कसा यजन करू शकेल?
12.283.34
अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ।
आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजः पितः ॥ १२.२८३.३४ ॥
नश्वर क्षत्रयज्ञांनी, हे पित्या, प्राज्ञ माणूस पिशाचासारखा होतो. आत्म्यातच आत्म्याने जन्मलेला, आत्मनिष्ठ, संततीहीन मी.
12.283.35
आत्मयज्ञो भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ।
यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ॥ १२.२८३.३५ ॥
मी आत्मयज्ञ होईन; संतती मला तारणार नाही. ज्याची वाणी आणि मन सदैव नीट एकाग्र असतात.
12.283.36
तपस्त्यागश्च योगश्च स तैः सर्वमवाप्नुयात् ।
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं फलम् ॥ १२.२८३.३६ ॥
तप, त्याग आणि योग यांनी तो सर्व प्राप्त करू शकतो. विद्येइतका डोळा नाही, विद्येइतके फळही नाही.
12.283.37
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२.२८३.३७ ॥
रागासारखे दुःख नाही, आणि त्यागासारखे सुख नाही.
12.283.38
नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ।
यथैकता समता सत्यता च।
शीले स्थितिर्दण्डविधानमार्जवं ।
ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥ १२.२८३.३८ ॥
ब्राह्मणाला एकता, समता आणि सत्य यांसारखे दुसरे धन नाही; शीलात स्थिरता, दंडविधान, सरळपणा, आणि मग कर्मांपासून निवृत्ती.
12.283.39
किं ते धनैर्बान्धवैर्वाऽपि किं ते ।
किं ते दारैब्राह्मण यो मरिष्यसि।
आत्मानमन्विच्छ गृहा प्रविष्टं ।
पितामहास्ते क्व गताः पिता च ॥ १२.२८३.३९ ॥
हे ब्राह्मणा, तू मरणार आहेस तर तुला धनाचे काय, बांधवांचे काय, पत्नींचे काय? घरात प्रवेशलेल्या आपल्या आत्म्याचा शोध घे. तुझे पितामह आणि पिता कुठे गेले?
12.283.40
पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र सत्यधर्मपरो भव ॥ १२.२८३.४० ॥
पुत्राचे हे वचन ऐकून पित्याने तसेच केले. हे राजा, तसेच तूही, हे राजेंद्रा, सत्यधर्मपरायण हो.