મહાભારત · અધ્યાય 12.284
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.284.1
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२.२८४.१ ॥
કયા આચરણવાળો, કયા વ્યવહારવાળો, કયા જ્ઞાનવાળો, અને કોને પરમ આશ્રય માનનારો માણસ પ્રકૃતિથી પર, અવિનાશી બ્રહ્મના તે પરમ સ્થાનને પામે છે?
12.284.2
मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२.२८४.२ ॥
મોક્ષધર્મોમાં લીન, અલ્પાહારી અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલો માણસ પ્રકૃતિથી પર, અવિનાશી તે પરમ સ્થાન પામે છે.
12.284.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
हारीतेन पुरा गीतं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२८४.३ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો પૂર્વે હારીતે ગાયેલો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ઉદાહરણ તરીકે કહે છે. યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળ.
12.284.4
स्वगृहादभिनिःसृत्य लाभेऽलाभे समो मुनिः ।
समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ १२.२८४.४ ॥
પોતાના ઘરમાંથી નીકળીને, લાભ અને હાનિમાં સમચિત્ત મુનિએ, કામનાઓ નજીક આવે તોપણ તેમની અપેક્ષા રાખ્યા વિના પરિવ્રજ્યા કરવી.
12.284.5
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्परम् ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत्क्वचित् ॥ १२.२८४.५ ॥
આંખથી, મનથી કે વાણીથી બીજાને દૂષિત ન કરવો; પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ક્યારેય નિંદાના શબ્દ ન ઉચ્ચારવા.
12.284.6
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२.२८४.६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓની હિંસા ન કરવી; મૈત્રીના માર્ગે ચાલવું; આ જીવન પામીને કોઈની સાથે વેર ન બાંધવું.
12.284.7
अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत कंचन ।
क्रोध्यमानः प्रियं ब्रूयादाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ॥ १२.२८४.७ ॥
કઠોર વચનો સહન કરવાં, કોઈનું અપમાન થયું હોવાનું માનવું નહીં. ક્રોધે ભરાયેલો હોય તોપણ પ્રિય બોલવું; નિંદા થાય તોપણ કલ્યાણ કહેવું.
12.284.8
प्रदक्षिणं च सव्यं च ग्राममध्ये च नाचरेत् ।
भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत्पूर्वकेतनम् ॥ १२.२८४.८ ॥
ગામની વચ્ચે જમણી કે ડાબી બાજુ પ્રદક્ષિણા કરવી નહીં. ભિક્ષાચર્યામાં ન હોય ત્યારે પૂર્વના નિવાસસ્થાને જવું નહીં.
12.284.9
अवकीर्णः सुगुप्तश्च न वाचाऽप्यप्रियं चरेत् ।
मृदुः स्यादप्रतीकारो विस्रब्धः स्यादरोषणः ॥ १२.२८४.९ ॥
સંયમી અને સારી રીતે સુરક્ષિત રહેવું; વાણીથી પણ અપ્રિય આચરણ ન કરવું. કોમળ, પ્રતિકાર ન કરનાર, વિશ્વસ્ત અને ક્રોધરહિત હોવું.
12.284.10
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः ॥ १२.२८४.१० ॥
ધુમાડો શમ્યા પછી, મૂસળ મૂકાયા પછી, અંગારા ઓલવાયા પછી, લોકો જમી લીધા પછી, વાસણોની અવરજવર પૂરી થયા પછી જ મુનિએ ભિક્ષા માગવી.
12.284.11
प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रालाभेष्वनादृतः ।
अलाभे न विहन्येत लाभश्चैनं न हर्षयेत् ॥ १२.२८४.११ ॥
માત્ર પ્રાણધારણ પૂરતું જ હોવું; થોડું મળે તોપણ ઉદાસીન રહેવું. ન મળે તો દુઃખી ન થવું, અને મળેલો લાભ તેને હર્ષિત ન કરે.
12.284.12
लाभं साधारणां नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः ।
अभिपूजितलाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः ॥ १२.२८४.१२ ॥
સામાન્ય લાભની ઇચ્છા ન કરવી; સન્માનિત થયા પછી પણ ભોજન ન કરવું. સન્માનથી મળતા લાભને એવા પુરુષે ધિક્કારવો.
12.284.13
न चान्नदोषान्निन्देत न गुणानभिपूजयेत् ।
शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥ १२.२८४.१३ ॥
અન્નના દોષોની નિંદા ન કરે અને ગુણોની પ્રશંસા પણ ન કરે. શય્યા, આસન અને એકાંતમાં સદા તેનો જ આદર કરે.
12.284.14
शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यमथवा गुहाम् ।
अज्ञातचर्यां गत्वाऽन्यां ततोऽन्यत्रैव संविशेत् ॥ १२.२८४.१४ ॥
ખાલી ઘર, વૃક્ષનું મૂળ, અરણ્ય અથવા ગુફા, અથવા અજ્ઞાત આચરણ સાથે બીજે જઈને, પછી બીજા સ્થાને જ વસવું.
12.284.15
अनुरोधविरोधाभ्यां समः स्यादचलो ध्रुवः ।
सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणि ॥ १२.२८४.१५ ॥
અનુરાગ અને વિરોધમાં સમાન, અચલ અને સ્થિર રહે. સુકૃત અને દુષ્કૃત બંનેમાં કર્મને વળગી ન રહે.
12.284.16
नित्यतृप्तः सुसंतृष्टः प्रसन्नवदनेन्द्रियः ।
विभीर्जप्यपरो मौनी वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १२.२८४.१६ ॥
સદા તૃપ્ત, સારી રીતે સંતુષ્ટ, પ્રસન્ન મુખ અને ઇન્દ્રિયોવાળો, નિર્ભય, જપમાં તત્પર, મૌની અને વૈરાગ્યનો આશ્રય લીધેલો હોય.
12.284.17
अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन्भूतानामागतिं गतिम् ।
विस्मितः सर्वदर्शी च पक्वापक्वेन वर्तयन्।
आत्मारामः प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ १२.२८४.१७ ॥
ભૌતિક જગતને અભ્યસ્ત રૂપે જોતો, પ્રાણીઓના આગમન અને ગમનને જોતો, વિસ્મિત અને સર્વદર્શી થઈ, પાકા અને કાચાથી જીવન ચલાવતો, આત્મારામ, પ્રશાંતચિત્ત, હલકો આહાર કરનાર અને જિતેન્દ્રિય.
12.284.18
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं ।
हिंसावेगमुदरोपस्थवेगम्।
एतान्वेगान्विनयेद्वै तपस्वी ।
निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात् ॥ १२.२८४.१८ ॥
વાણીનો વેગ, મનનો વેગ, ક્રોધનો વેગ, હિંસાનો વેગ, પેટ અને ઉપસ્થ (જનનેન્દ્રિય)નો વેગ — આ વેગોને તપસ્વીએ અવશ્ય વશમાં રાખવા. નિંદા તેના હૃદયને ઘાયલ ન કરે.
12.284.19
मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयोः समः ।
एतत्पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रयेत् ॥ १२.२८४.१९ ॥
પ્રશંસા અને નિંદામાં સમાન, મધ્યસ્થ રહેવું જોઈએ. આ જ પરમ પવિત્રતા છે; પરિવ્રાજકે આનો જ આશ્રય લેવો.
12.284.20
महात्मा सर्वतो दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः ।
अपूर्वचारकः सौम्यो ह्यनिकेतः समाहितः ॥ १२.२८४.२० ॥
મહાત્મા સર્વથા સંયમી હોય છે, સર્વત્ર અનાશ્રિત રહે છે. તે અપૂર્વ માર્ગે વિચરે છે, સૌમ્ય, ઘરવિહોણો અને સમાહિત ચિત્તવાળો હોય છે.
12.284.21
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् ।
अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् ॥ १२.२८४.२१ ॥
વાનપ્રસ્થ કે ગૃહસ્થ સાથે ક્યારેય સંબંધ ન રાખવો. અજ્ઞાતની ઇચ્છા કરવી; હર્ષ તેનામાં પ્રવેશ ન કરે.
12.284.22
विजानतां मोक्ष एष श्रमः स्यादविजानताम् ।
मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितोऽब्रवीत् ॥ १२.२८४.२२ ॥
જાણનારાઓ માટે આ જ મોક્ષ છે; ન જાણનારાઓ માટે આ માત્ર શ્રમ. આ સંપૂર્ણ મોક્ષમાર્ગ વિદ્વાનોનો છે, એમ હારીતે કહ્યું.
12.284.23
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्गृहात् ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य तथाऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२८४.२३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપીને જે ઘરથી પ્રવ્રજિત થાય છે, તેના લોકો તેજોમય બને છે અને અનંતતા માટે યોગ્ય થાય છે.