महाभारत · अध्याय 12.284
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.284.1
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२.२८४.१ ॥
कोणत्या आचरणाचा, कोणत्या वर्तनाचा, कोणत्या ज्ञानाचा आणि कोणाला परम आश्रय मानणारा मनुष्य प्रकृतीच्या पलीकडील, अविनाशी अशा ब्रह्माचे ते परम स्थान प्राप्त करतो?
12.284.2
मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२.२८४.२ ॥
मोक्षधर्मात रमलेला, अल्प आहार करणारा आणि इंद्रियांना जिंकलेला मनुष्य प्रकृतीच्या पलीकडील, अविनाशी अशा त्या परम स्थानाला प्राप्त होतो.
12.284.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
हारीतेन पुरा गीतं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२८४.३ ॥
याबाबतीतही लोक पूर्वी हारीताने गायलेला हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात. युधिष्ठिरा, ते ऐक.
12.284.4
स्वगृहादभिनिःसृत्य लाभेऽलाभे समो मुनिः ।
समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ १२.२८४.४ ॥
आपल्या घरातून बाहेर पडून, लाभ-हानीत समचित्त असलेल्या मुनीने, इच्छा जवळ आल्या तरी त्यांची अपेक्षा न धरता परिव्रज्या करावी.
12.284.5
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्परम् ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत्क्वचित् ॥ १२.२८४.५ ॥
डोळ्यांनी, मनाने किंवा वाणीने दुसऱ्याला दूषित करू नये; प्रत्यक्ष किंवा परोक्ष कधीही निंदेचे शब्द उच्चारू नयेत.
12.284.6
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२.२८४.६ ॥
सर्व प्राण्यांची हिंसा करू नये; मैत्रीच्या मार्गाने चालावे; हे जीवन लाभल्यावर कोणाशीही वैर करू नये.
12.284.7
अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत कंचन ।
क्रोध्यमानः प्रियं ब्रूयादाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ॥ १२.२८४.७ ॥
कठोर शब्द सहन करावेत, कोणाचा अपमान झाला असे मानू नये. क्रोधित असतानाही प्रिय बोलावे; निंदिले गेले तरी कल्याणाचेच बोलावे.
12.284.8
प्रदक्षिणं च सव्यं च ग्राममध्ये च नाचरेत् ।
भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत्पूर्वकेतनम् ॥ १२.२८४.८ ॥
गावाच्या मध्यभागी उजवीकडे किंवा डावीकडे प्रदक्षिणा करू नये. भिक्षाचर्येत नसताना पूर्वीच्या निवासस्थानी जाऊ नये.
12.284.9
अवकीर्णः सुगुप्तश्च न वाचाऽप्यप्रियं चरेत् ।
मृदुः स्यादप्रतीकारो विस्रब्धः स्यादरोषणः ॥ १२.२८४.९ ॥
संयमी आणि चांगला संरक्षित असावा; वाणीनेही अप्रिय वागू नये. मृदू असावे, प्रतिकार न करणारे, विश्वस्त व क्रोधरहित असावे.
12.284.10
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः ॥ १२.२८४.१० ॥
धूर थांबल्यावर, उखळ-मुसळे ठेवल्यावर, निखारे विझल्यावर, लोक जेवून झाल्यावर आणि भांड्यांची ये-जा संपल्यावरच मुनीने भिक्षा मागावी.
12.284.11
प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रालाभेष्वनादृतः ।
अलाभे न विहन्येत लाभश्चैनं न हर्षयेत् ॥ १२.२८४.११ ॥
प्राणधारणापुरतेच असावे; थोड्याशा मिळण्यातही उदासीन राहावे. न मिळाल्यास खंतावू नये, आणि मिळालेल्या लाभाने हर्षू नये.
12.284.12
लाभं साधारणां नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः ।
अभिपूजितलाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः ॥ १२.२८४.१२ ॥
सामान्य लाभाची इच्छा करू नये; सन्मानित झाला तरी जेवू नये. सन्मानातून मिळालेल्या लाभाचा असा मनुष्य तिरस्कार करावा.
12.284.13
न चान्नदोषान्निन्देत न गुणानभिपूजयेत् ।
शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥ १२.२८४.१३ ॥
अन्नातील दोषांची निंदा करू नये आणि गुणांची स्तुतीही करू नये. शय्येवर, आसनावर आणि एकांतात नेहमी त्यालाच मान द्यावा.
12.284.14
शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यमथवा गुहाम् ।
अज्ञातचर्यां गत्वाऽन्यां ततोऽन्यत्रैव संविशेत् ॥ १२.२८४.१४ ॥
रिकामे घर, वृक्षाचे मूळ, अरण्य किंवा गुहा, अथवा अज्ञात आचरणाने दुसरीकडे जाऊन, मग आणखी दुसऱ्या ठिकाणीच वास करावा.
12.284.15
अनुरोधविरोधाभ्यां समः स्यादचलो ध्रुवः ।
सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणि ॥ १२.२८४.१५ ॥
अनुराग आणि विरोध यांमध्ये समान, अचल आणि स्थिर राहावे. सुकृत आणि दुष्कृत दोन्हीमध्ये कर्माला चिकटू नये.
12.284.16
नित्यतृप्तः सुसंतृष्टः प्रसन्नवदनेन्द्रियः ।
विभीर्जप्यपरो मौनी वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १२.२८४.१६ ॥
नेहमी तृप्त, उत्तम संतुष्ट, प्रसन्न मुख आणि इंद्रियांचा, निर्भय, जपात तत्पर, मौनी आणि वैराग्याचा आश्रय घेतलेला असावा.
12.284.17
अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन्भूतानामागतिं गतिम् ।
विस्मितः सर्वदर्शी च पक्वापक्वेन वर्तयन्।
आत्मारामः प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ १२.२८४.१७ ॥
भौतिक जग अभ्यस्त म्हणून पाहत, प्राण्यांचे येणे आणि जाणे पाहत, विस्मित आणि सर्वदर्शी होऊन, पिकलेल्या आणि न पिकलेल्या अन्नावर जगत, आत्मारामी, प्रशांत-चित्त, अल्पाहारी आणि जितेंद्रिय असावे.
12.284.18
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं ।
हिंसावेगमुदरोपस्थवेगम्।
एतान्वेगान्विनयेद्वै तपस्वी ।
निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात् ॥ १२.२८४.१८ ॥
वाणीचा वेग, मनाचा वेग, क्रोधाचा वेग, हिंसेचा वेग, उदर आणि उपस्थाचा वेग — हे वेग तपस्व्याने खरोखर आवरावेत. निंदा त्याच्या हृदयाला इजा करू नये.
12.284.19
मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयोः समः ।
एतत्पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रयेत् ॥ १२.२८४.१९ ॥
प्रशंसा आणि निंदा यांत समान, मध्यस्थ राहावे. हीच परम पवित्रता; परिव्राजकाने हिचाच आश्रय घ्यावा.
12.284.20
महात्मा सर्वतो दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः ।
अपूर्वचारकः सौम्यो ह्यनिकेतः समाहितः ॥ १२.२८४.२० ॥
महात्मा सर्वतोपरी दान्त असतो; सर्वत्र अनाश्रित असतो. तो अपूर्व मार्गाने संचार करतो, सौम्य, गृहरहित आणि समाहित चित्ताचा असतो.
12.284.21
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् ।
अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् ॥ १२.२८४.२१ ॥
वानप्रस्थ किंवा गृहस्थाशी कधीही संबंध ठेवू नये. अज्ञाताची इच्छा करावी; हर्ष त्याच्यात प्रवेश करू नये.
12.284.22
विजानतां मोक्ष एष श्रमः स्यादविजानताम् ।
मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितोऽब्रवीत् ॥ १२.२८४.२२ ॥
जाणणाऱ्यांसाठी हाच मोक्ष आहे; न जाणणाऱ्यांसाठी हा केवळ श्रम. हा संपूर्ण मोक्षमार्ग विद्वानांचा आहे, असे हारीत म्हणाला.
12.284.23
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्गृहात् ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य तथाऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२८४.२३ ॥
सर्व भूतांना अभय देऊन जो घरातून प्रव्रजित होतो, त्याचे लोक तेजोमय होतात आणि ते अनंतासाठी योग्य ठरतात.