ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.284
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.284.1
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२.२८४.१ ॥
ਕਿਸ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਸ ਵਿਹਾਰ ਵਾਲਾ, ਕਿਸ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
12.284.2
मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२.२८४.२ ॥
ਮੋਕਸ਼ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਟੱਲ ਉਸ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.284.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
हारीतेन पुरा गीतं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२८४.३ ॥
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰੀਤ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸਨੂੰ ਸੁਣ।
12.284.4
स्वगृहादभिनिःसृत्य लाभेऽलाभे समो मुनिः ।
समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ १२.२८४.४ ॥
ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਚਿੱਤ ਮੁਨੀ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਪਰਿਵ੍ਰਜਿਆ ਕਰੇ।
12.284.5
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्परम् ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत्क्वचित् ॥ १२.२८४.५ ॥
ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰੇ; ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲੇ।
12.284.6
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२.२८४.६ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਮੈਤਰੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰੇ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਪਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਪਾਵੇ।
12.284.7
अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत कंचन ।
क्रोध्यमानः प्रियं ब्रूयादाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ॥ १२.२८४.७ ॥
ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਬੋਲੇ; ਗਾਲੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਭਲਾ ਆਖੇ।
12.284.8
प्रदक्षिणं च सव्यं च ग्राममध्ये च नाचरेत् ।
भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत्पूर्वकेतनम् ॥ १२.२८४.८ ॥
ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਭਿੱਖਿਆ-ਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ।
12.284.9
अवकीर्णः सुगुप्तश्च न वाचाऽप्यप्रियं चरेत् ।
मृदुः स्यादप्रतीकारो विस्रब्धः स्यादरोषणः ॥ १२.२८४.९ ॥
ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ; ਬੋਲ ਨਾਲ ਵੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਕੋਮਲ ਹੋਵੇ, ਬਦਲਾ ਨਾ ਲਵੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
12.284.10
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः ॥ १२.२८४.१० ॥
ਧੂੰਆਂ ਰੁਕਣ ਤੇ, ਮੂਸਲ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਅੰਗਾਰੇ ਬੁਝਣ ਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਾ ਲੈਣ ਤੇ, ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੁਨੀ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗੇ।
12.284.11
प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रालाभेष्वनादृतः ।
अलाभे न विहन्येत लाभश्चैनं न हर्षयेत् ॥ १२.२८४.११ ॥
ਕੇਵਲ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹੇ। ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਲਾਭ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।
12.284.12
लाभं साधारणां नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः ।
अभिपूजितलाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः ॥ १२.२८४.१२ ॥
ਸਾਧਾਰਨ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਸਨਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਘਿਣਾਵੇ।
12.284.13
न चान्नदोषान्निन्देत न गुणानभिपूजयेत् ।
शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥ १२.२८४.१३ ॥
ਅੰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰੇ। ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਆਸਣ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਸੇ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।
12.284.14
शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यमथवा गुहाम् ।
अज्ञातचर्यां गत्वाऽन्यां ततोऽन्यत्रैव संविशेत् ॥ १२.२८४.१४ ॥
ਸੁੰਨਾ ਘਰ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਗੁਫ਼ਾ, ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਹੀ ਵਸੇ।
12.284.15
अनुरोधविरोधाभ्यां समः स्यादचलो ध्रुवः ।
सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणि ॥ १२.२८४.१५ ॥
ਅਨੁਰਾਗ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਅਚੱਲ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ। ਸੁਕਰਮ ਅਤੇ ਦੁਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਨਾ ਰੱਖੇ।
12.284.16
नित्यतृप्तः सुसंतृष्टः प्रसन्नवदनेन्द्रियः ।
विभीर्जप्यपरो मौनी वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १२.२८४.१६ ॥
ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭਉ, ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਮੌਨੀ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ।
12.284.17
अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन्भूतानामागतिं गतिम् ।
विस्मितः सर्वदर्शी च पक्वापक्वेन वर्तयन्।
आत्मारामः प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ १२.२८४.१७ ॥
ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾਰਾਮ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ, ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦਰੀ।
12.284.18
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं ।
हिंसावेगमुदरोपस्थवेगम्।
एतान्वेगान्विनयेद्वै तपस्वी ।
निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात् ॥ १२.२८४.१८ ॥
ਬੋਲ ਦਾ ਵੇਗ, ਮਨ ਦਾ ਵੇਗ, ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਵੇਗ, ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਵੇਗ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਉਪਸਥ (ਜਣਨ ਇੰਦਰੀ) ਦਾ ਵੇਗ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਬੂ ਕਰੇ। ਨਿੰਦਾ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਨਾ ਮਾਰੇ।
12.284.19
मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयोः समः ।
एतत्पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रयेत् ॥ १२.२८४.१९ ॥
ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਮੱਧਸਥ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ; ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਇਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।
12.284.20
महात्मा सर्वतो दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः ।
अपूर्वचारकः सौम्यो ह्यनिकेतः समाहितः ॥ १२.२८४.२० ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਅਨੋਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਸੌਮ੍ਯ, ਬੇਘਰ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.284.21
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् ।
अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् ॥ १२.२८४.२१ ॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ; ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।
12.284.22
विजानतां मोक्ष एष श्रमः स्यादविजानताम् ।
मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितोऽब्रवीत् ॥ १२.२८४.२२ ॥
ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ; ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਿਹਨਤ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੋਕਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਹਾਰੀਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
12.284.23
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्गृहात् ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य तथाऽनन्त्याय कल्पते ॥ १२.२८४.२३ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਘਰੋਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇਜੋਮਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੰਤਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।