મહાભારત · અધ્યાય 12.285
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.285.1
धन्याधन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत ।
न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह ॥ १२.२८५.१ ॥
સર્વ લોકો અમને 'ધન્ય, ધન્ય' કહે છે; છતાં અમારા કરતાં વધુ દુઃખી કોઈ પુરુષ નથી.
12.285.2
लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम ।
प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह ॥ १२.२८५.२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, લોકમાન્ય કર્મોથી પણ દુઃખ આવે છે; હે પિતામહ, મનુષ્યોમાં જન્મ લઈને દેવોથી પણ દુઃખ આવે છે.
12.285.3
कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखभेषजम् ।
दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम ॥ १२.२८५.३ ॥
દુઃખનું ઔષધ એવો સંન્યાસ અમે ક્યારે ધારણ કરીશું? હે કુરુશ્રેષ્ઠ, શરીરોને ધારણ કરવું એ જ આ દુઃખ છે.
12.285.4
विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः ।
इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिश्च पितामह ॥ १२.२८५.४ ॥
હે પિતામહ, સત્તર અને પાંચ કારણભૂત તત્ત્વો, ઇન્દ્રિયવિષયો, ગુણો અને આઠ વડે મુક્ત થયેલા.
12.285.5
न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः ।
कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप ॥ १२.२८५.५ ॥
કઠોર વ્રતધારી મુનિઓ પુનર્જન્મ પામતા નથી. હે શત્રુઓને તપાવનાર, રાજ્ય છોડીને અમે ક્યારે જઈશું?
12.285.6
नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं सङ्ख्यानगोचरम् ।
पुनर्भावोपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम् ॥ १२.२८५.६ ॥
હે મહારાજ, અનંત કંઈ નથી; સર્વ ગણનાના વિષય છે. પુનર્જન્મ પણ ગણાયો છે; અહીં અચળ કંઈ નથી.
12.285.7
न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः ।
उद्योगादेव धर्मज्ञाः कालेनैव गमिष्यथ ॥ १२.२८५.७ ॥
હે રાજન, આ પ્રસંગવશ આવેલો દોષ નથી. હે ધર્મજ્ઞો, ઉદ્યોગથી જ, સમય આવે ત્યારે તમે તે પામશો.
12.285.8
नेशेऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः ।
तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च ॥ १२.२८५.८ ॥
હે રાજન, આ દેહી પુણ્ય અને પાપ પર સદા અધિકાર ધરાવતો નથી. તેનાથી જ ઉત્પન્ન થયેલા અંધકારથી તે રોકાય પણ છે.
12.285.9
यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः ।
अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः ॥ १२.२८५.९ ॥
અંજનથી ભરેલો પવન, અથવા માનઃશિલાની ધૂળ, અંદર પ્રવેશીને તે જ રંગનો દેખાય છે અને દિશાઓને રંગે છે.
12.285.10
तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसा वृतः ।
विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते ॥ १२.२८५.१० ॥
તેમ કર્મફળોથી રંગાયેલો, અંધકારથી ઘેરાયેલો દેહી, રંગહીન હોવા છતાં કોઈ રંગ ધારણ કરીને દેહોમાં ફર્યા કરે છે.
12.285.11
ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः ।
व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम् ॥ १२.२८५.११ ॥
જ્ઞાનથી જીવ જ્યારે અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલું અંધકાર દૂર કરે છે, ત્યારે સનાતન બ્રહ્મ પ્રકાશે છે.
12.285.12
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ।
चे चापि मुक्तास्तदुपासितव्याः।
त्वया च लोकेन च सामरेण ।
तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसङ्घाः ॥ १२.२८५.१२ ॥
મુનિઓ કહે છે કે આ પ્રયત્ન વિના સાધ્ય છે. મુક્ત પુરુષોએ પણ તેની ઉપાસના કરવી; તમારા વડે, લોક વડે અને દેવો સહિત. તેથી મહર્ષિઓના સમૂહો શાંત થતા નથી.
12.285.13
अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप ।
यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम् ॥ १२.२८५.१३ ॥
હે રાજા, આ વિષયમાં પૂર્વે ગવાયેલી એક કથા એકાગ્ર મનથી સાંભળ — ઐશ્વર્યથી ભ્રષ્ટ થયેલા દૈત્ય વૃત્રે કેવું આચરણ કર્યું તે.
12.285.14
निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत ।
अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम् ॥ १२.२८५.१४ ॥
હે ભારત, પરાજિત, સહાયહીન, રાજ્ય ખોઈને શત્રુઓ વચ્ચે માત્ર એક બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને તેણે શોક ન કર્યો.
12.285.15
भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव ॥ १२.२८५.१५ ॥
પૂર્વે ઐશ્વર્યથી ભ્રષ્ટ વૃત્રને ઉશનાએ આ વચન કહ્યું — "હે દાનવ, પરાજિત થયેલા તને આજે કોઈ વ્યથા નથી ને?"
12.285.16
सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम् ।
न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम् ॥ १२.२८५.१६ ॥
સત્ય અને તપથી મેં વિનાશને જાણ્યો છે; તેથી પ્રાણીઓના આવવા-જવા પર હું શોક કરતો નથી, હર્ષ પણ કરતો નથી.
12.285.17
कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः ।
परिहृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः ॥ १२.२८५.१७ ॥
કાળથી પ્રેરાયેલા જીવો અસહાય થઈને નરકમાં ડૂબે છે; જ્ઞાનીઓ કહે છે કે દિવ્ય બધું પણ ક્ષીણ થાય છે.
12.285.18
क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः ।
सावशेषेण कालेन संधावन्ति पुनःपुनः ॥ १२.२८५.१८ ॥
ગણાયેલા તે કાળને ક્ષીણ કરીને, કાળથી પ્રેરાઈને, બાકી રહેલા કાળ સાથે તેઓ ફરી ફરી દોડે છે.
12.285.19
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः ॥ १२.२८५.१९ ॥
હજારો તિર્યગ્યોનિઓમાં અને નરકમાં જઈને, કાળબંધનોથી બંધાયેલા લાચાર જીવો બહાર આવે છે.
12.285.20
एवं संसरमाणानि ह्यहं भूतानि दृष्टवान् ।
यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.२८५.२० ॥
આ રીતે સંસારમાં ભટકતાં પ્રાણીઓને મેં જોયાં છે. જેવું કર્મ તેવું ફળ — આ શાસ્ત્રનો ઉપદેશ છે.
12.285.21
तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च ।
सुखदुःखे प्रिये द्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च ॥ १२.२८५.२१ ॥
તેઓ તિર્યગ્યોનિ, નરક, મનુષ્ય અને દૈવી જન્મમાં જાય છે. પૂર્વકર્મોથી સુખદુઃખ, પ્રિય-અપ્રિયનો અનુભવ કર્યા પછી જ આવું થાય છે.
12.285.22
कृतान्तविधिसंयुक्तः सर्वो लोकः प्रपद्यते ।
गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा ॥ १२.२८५.२२ ॥
કૃતાંત (મૃત્યુ)ના વિધાનથી બંધાયેલો સમગ્ર લોક જાય છે. સર્વ પ્રાણીઓ હંમેશાં પહેલાં ગયેલાઓના માર્ગે જ ચાલે છે.
12.285.23
कालसङ्ख्यानसङ्ख्येयं सृष्टिस्थितिपरायणम् ।
तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत।
इमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषते ॥ १२.२८५.२३ ॥
કાળ અને સંખ્યાથી ગણી શકાય તેવી, સૃષ્ટિ-સ્થિતિમાં લીન વાતો કરતા તેને ભગવાન ઉશનસે જવાબ આપ્યો: "હે તાત, આ દુષ્ટ પ્રલાપ તું કેમ કરે છે?"
12.285.24
प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथाऽन्येषां मनीषिणाम् ।
मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः ॥ १२.२८५.२४ ॥
આ તમને અને અન્ય જ્ઞાનીઓને પ્રત્યક્ષ છે. વિજયના લોભે મેં પૂર્વે મહાન તપ કર્યું હતું.
12.285.25
गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि ।
अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा ॥ १२.२८५.२५ ॥
પ્રાણીઓની ગંધ અને વિવિધ રસો ગ્રહણ કરીને, પોતાના તેજથી ત્રણે લોકોને દબાવી, હું અનિયંત્રિત બન્યો.
12.285.26
ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसगतिस्तथा ।
अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः ॥ १२.२८५.२६ ॥
જ્વાળાની માળાથી ઘેરાયેલો, આકાશમાર્ગે વિચરતો, સર્વ પ્રાણીઓથી અજેય, સદા નિર્ભય હું હતો.
12.285.27
ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः ।
धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम् ॥ १२.२८५.२७ ॥
તપથી મેળવેલું ઐશ્વર્ય પોતાનાં કર્મોથી નષ્ટ થયું. હે ભગવન્, ધૈર્ય ધારણ કરીને હું શોક કરતો નથી.
12.285.28
युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना ।
ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ १२.२८५.२८ ॥
પૂર્વે મહાત્મા મહેન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા રાખતાં, ત્યારે ભગવાન હરિ નારાયણ પ્રભુ મને દેખાયા.
12.285.29
वैकुण्ठः पुरुषोऽनन्तः शुक्लो विष्णुः सनातनः ।
मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः ॥ १२.२८५.२९ ॥
વૈકુંઠ, પુરુષ, અનંત, શુક્લ, વિષ્ણુ, સનાતન, મુંજ ઘાસ જેવા વાળવાળા, પીળી દાઢીવાળા, સર્વ પ્રાણીઓના પિતામહ.
12.285.30
नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै ।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम् ॥ १२.२८५.३० ॥
ખરેખર તે તપનો કંઈ શેષ મારી પાસે છે; તેથી કર્મનું ફળ આપને પૂછવા ઇચ્છું છું.
12.285.31
ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्वर्णे कस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।
निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम् ॥ १२.२८५.३१ ॥
હે બ્રહ્મન્, આ મહાન ઐશ્વર્ય કયા વર્ણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે? અને તે ઉત્તમ ઐશ્વર્ય ફરી કેવી રીતે પાછું વળે છે?
12.285.32
भवन्ति कस्माद्भूतानि प्रवर्तन्ते यथा पुनः ।
किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः ॥ १२.२८५.३२ ॥
પ્રાણીઓ શાથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પછી કેવી રીતે પ્રવર્તે છે? અથવા પરમ ફળ પામીને જીવ શાશ્વત રૂપે કેવી રીતે રહે છે?
12.285.33
केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा ।
ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२८५.३३ ॥
કયા કર્મથી, અથવા કયા જ્ઞાનથી તે ફળ પ્રાપ્ત કરવું શક્ય છે? હે બ્રહ્મર્ષિ, તે મને સમજાવવાની કૃપા કરો.
12.285.34
इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं ।
प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह।
मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व ।
मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः ॥ १२.२८५.३४ ॥
આમ પૂછાયેલા તે મુનિએ ત્યારે ઉત્તર આપ્યો. હે રાજસિંહ, હું જે કહું છું તે સાંભળો. હે પુરુષર્ષભ, તમારા ભાઈઓ સહિત અનન્ય ચિત્તે સાંભળો.