महाभारत · अध्याय 12.285
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.285.1
धन्याधन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत ।
न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह ॥ १२.२८५.१ ॥
सर्व लोक आम्हांला 'धन्य, धन्य' म्हणतात; तरी आमच्यापेक्षा अधिक दुःखी असा कोणी पुरुष नाही.
12.285.2
लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम ।
प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह ॥ १२.२८५.२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, लोकमान्य कर्मांमुळेही जे दुःख प्राप्त होते, आणि हे पितामहा, मनुष्यांमध्ये जन्म घेऊन देवांकडूनही दुःख प्राप्त होते.
12.285.3
कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखभेषजम् ।
दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम ॥ १२.२८५.३ ॥
दुःखाचे औषध असलेला संन्यास आम्ही कधी करू? हे कुरुश्रेष्ठा, शरीरे धारण करणेच हे दुःख आहे.
12.285.4
विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः ।
इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिश्च पितामह ॥ १२.२८५.४ ॥
हे पितामहा, सतरा आणि पाच कारणभूत तत्त्वे, इंद्रियविषय, गुण आणि आठ यांपासून मुक्त झालेले.
12.285.5
न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः ।
कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप ॥ १२.२८५.५ ॥
कठोर व्रते पाळणारे मुनी पुनर्जन्माला जात नाहीत. हे शत्रुतापना, राज्य सोडून आम्ही कधी जाऊ?
12.285.6
नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं सङ्ख्यानगोचरम् ।
पुनर्भावोपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम् ॥ १२.२८५.६ ॥
हे महाराजा, अनंत असे काही नाही; सर्व काही गणनेच्या कक्षेत येते. पुनर्जन्मही मोजला गेला आहे; येथे अचल असे काहीच नाही.
12.285.7
न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः ।
उद्योगादेव धर्मज्ञाः कालेनैव गमिष्यथ ॥ १२.२८५.७ ॥
हे राजा, हा प्रसंगवशात आलेला दोष नाही. हे धर्मज्ञांनो, उद्योगानेच, कालांतराने तुम्ही ते प्राप्त कराल.
12.285.8
नेशेऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः ।
तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च ॥ १२.२८५.८ ॥
हे राजा, हा देही पुण्य-पापांवर सदैव अधिकार ठेवत नाही. त्यातूनच उत्पन्न झालेल्या अंधाराने तो रोखलाही जातो.
12.285.9
यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः ।
अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः ॥ १२.२८५.९ ॥
अंजनाने भरलेला वारा, किंवा मानःशिलेची धूळ, आत शिरून त्याच रंगाचा दिसतो आणि दिशांना रंगवतो.
12.285.10
तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसा वृतः ।
विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते ॥ १२.२८५.१० ॥
त्याचप्रमाणे कर्मफलांनी रंगवलेला, अंधाराने वेढलेला देही, रंगहीन असूनही एखादा रंग धारण करून देहांमध्ये फिरत राहतो.
12.285.11
ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः ।
व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम् ॥ १२.२८५.११ ॥
ज्ञानाने जेव जेव्हा अज्ञानापासून उत्पन्न झालेले तम दूर करतो, तेव्हा सनातन ब्रह्म प्रकाशते.
12.285.12
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ।
चे चापि मुक्तास्तदुपासितव्याः।
त्वया च लोकेन च सामरेण ।
तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसङ्घाः ॥ १२.२८५.१२ ॥
मुनी म्हणतात की हे प्रयत्नाविना साध्य आहे. मुक्त पुरुषांनीही त्याची उपासना करावी; तुझ्याकडून, लोकांकडून आणि देवांसह. म्हणूनच महर्षींचे समूह शांत होत नाहीत.
12.285.13
अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप ।
यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम् ॥ १२.२८५.१३ ॥
हे राजा, या विषयावर पूर्वी गायिलेली एक कथा एकाग्र मनाने ऐक — ऐश्वर्य गमावलेल्या दैत्य वृत्राने कसे वर्तन केले.
12.285.14
निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत ।
अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम् ॥ १२.२८५.१४ ॥
हे भारता, पराजित, सहायहीन, राज्य हरवलेला असूनही शत्रूंमध्ये केवळ एका बुद्धीचा आश्रय घेऊन त्याने शोक केला नाही.
12.285.15
भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव ॥ १२.२८५.१५ ॥
पूर्वी ऐश्वर्य गमावलेल्या वृत्राला उशना असे म्हणाला — "हे दानवा, पराजित झालेल्या तुला आज काही दुःख नाही ना?"
12.285.16
सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम् ।
न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम् ॥ १२.२८५.१६ ॥
सत्य आणि तपाने मी नाश जाणला आहे; म्हणून प्राण्यांच्या येण्या-जाण्याबद्दल मी शोक करत नाही, हर्षही होत नाही.
12.285.17
कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः ।
परिहृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः ॥ १२.२८५.१७ ॥
काळाने प्रेरित झालेले जीव असहाय्य होऊन नरकात बुडतात; ज्ञानी म्हणतात की दिव्य सर्व गोष्टीही नाश पावतात.
12.285.18
क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः ।
सावशेषेण कालेन संधावन्ति पुनःपुनः ॥ १२.२८५.१८ ॥
मोजलेला तो काळ संपवून, काळाने प्रेरित होऊन, उरलेल्या काळासह ते पुन्हा पुन्हा धावतात.
12.285.19
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः ॥ १२.२८५.१९ ॥
हजारो तिर्यग्योनींत आणि नरकात जाऊन, कालबंधनांनी बद्ध झालेले अवश जीव बाहेर पडतात.
12.285.20
एवं संसरमाणानि ह्यहं भूतानि दृष्टवान् ।
यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.२८५.२० ॥
अशा प्रकारे संसारात फिरणारे प्राणी मी पाहिले आहेत. जसे कर्म तसे फळ — हेच शास्त्राचे शिक्षण आहे.
12.285.21
तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च ।
सुखदुःखे प्रिये द्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च ॥ १२.२८५.२१ ॥
ते तिर्यग्योनी, नरक, मानव आणि दैवी जन्मांकडे जातात. पूर्वकर्मांमुळे सुखदुःख, प्रिय-अप्रिय अनुभवल्यानंतरच हे घडते.
12.285.22
कृतान्तविधिसंयुक्तः सर्वो लोकः प्रपद्यते ।
गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा ॥ १२.२८५.२२ ॥
कृतान्ताच्या (मृत्यूच्या) विधानाने युक्त सर्व लोक जातो. सर्व प्राणी नेहमी आधी गेलेल्यांच्या मार्गानेच जातात.
12.285.23
कालसङ्ख्यानसङ्ख्येयं सृष्टिस्थितिपरायणम् ।
तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत।
इमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषते ॥ १२.२८५.२३ ॥
काल व संख्येने मोजता येण्याजोगे, सृष्टी-स्थितीत गुंतलेले बोलणाऱ्या त्याला भगवान उशनसाने उत्तर दिले: "हे वत्सा, हे दुष्ट प्रलाप तू का बोलतोस?"
12.285.24
प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथाऽन्येषां मनीषिणाम् ।
मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः ॥ १२.२८५.२४ ॥
हे तुम्हाला आणि इतर ज्ञान्यांना प्रत्यक्ष आहे. विजयाच्या लोभाने मी पूर्वी महान तप केले होते.
12.285.25
गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि ।
अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा ॥ १२.२८५.२५ ॥
प्राण्यांचे गंध आणि विविध रस घेऊन, आपल्या तेजाने तिन्ही लोकांना वश करून मी अनिर्बंध झालो.
12.285.26
ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसगतिस्तथा ।
अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः ॥ १२.२८५.२६ ॥
ज्वालांच्या माळेने वेढलेला, आकाशमार्गाने संचार करणारा, सर्व प्राण्यांना अजेय, सदैव निर्भय असा मी होतो.
12.285.27
ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः ।
धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम् ॥ १२.२८५.२७ ॥
तपाने मिळवलेले ऐश्वर्य स्वतःच्या कर्मांमुळे नष्ट झाले. हे भगवन्, धैर्य धरून मी शोक करत नाही.
12.285.28
युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना ।
ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ १२.२८५.२८ ॥
पूर्वी महात्मा महेंद्राशी युद्ध करण्याची इच्छा धरत असताना, तेव्हा भगवान हरी नारायण प्रभू मला दिसले.
12.285.29
वैकुण्ठः पुरुषोऽनन्तः शुक्लो विष्णुः सनातनः ।
मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः ॥ १२.२८५.२९ ॥
वैकुंठ, पुरुष, अनंत, शुक्ल, विष्णू, सनातन, मुंजासारखे केस असलेले, पिंगट दाढी असलेले, सर्व प्राण्यांचे पितामह.
12.285.30
नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै ।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम् ॥ १२.२८५.३० ॥
निश्चितच त्या तपाचा काही शेष माझ्याजवळ आहे; म्हणून कर्माचे फल आपल्याला विचारू इच्छितो.
12.285.31
ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्वर्णे कस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।
निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम् ॥ १२.२८५.३१ ॥
हे ब्रह्मन्, हे महान ऐश्वर्य कोणत्या वर्णात प्रतिष्ठित आहे? आणि ते उत्तम ऐश्वर्य पुन्हा कसे परत जाते?
12.285.32
भवन्ति कस्माद्भूतानि प्रवर्तन्ते यथा पुनः ।
किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः ॥ १२.२८५.३२ ॥
प्राणी कशापासून उत्पन्न होतात आणि पुन्हा कसे प्रवृत्त होतात? किंवा परम फल मिळवून जीव शाश्वतपणे कसा राहतो?
12.285.33
केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा ।
ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२८५.३३ ॥
कोणत्या कर्माने किंवा कोणत्या ज्ञानाने ते फल मिळवणे शक्य आहे? हे ब्रह्मर्षे, ते मला सांगावे.
12.285.34
इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं ।
प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह।
मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व ।
मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः ॥ १२.२८५.३४ ॥
असे विचारले असता त्या मुनींनी तेव्हा उत्तर दिले. हे राजसिंहा, मी जे सांगतो ते ऐक. हे पुरुषर्षभा, आपल्या बंधूंसह एकाग्र चित्ताने ऐक.