મહાભારત · અધ્યાય 12.286
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.286.1
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे ।
यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगोचरः ॥ १२.२८६.१ ॥
તે ભગવાન દેવને નમસ્કાર, જે સર્વ પ્રભાવશાળી છે. હે વત્સ, પૃથ્વીનો તળિયો અને આકાશ તેની ભુજાઓની પહોંચમાં છે.
12.286.2
मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम ।
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.२ ॥
હે દાનવશ્રેષ્ઠ, જેનું મસ્તક અને નિવાસ અનંત છે, તે વિષ્ણુનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય હું તને કહીશ.
12.286.3
तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः ।
सनत्कुमारो धमार्त्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ १२.२८६.३ ॥
તેઓ બંને આ રીતે વાતચીત કરતા હતા ત્યારે, ધર્માત્મા મહામુનિ સનત્કુમાર સંશય છેદવા માટે ત્યાં આવ્યા.
12.286.4
स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा ।
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२८६.४ ॥
અસુરેન્દ્ર અને મુનિ ઉશનસ દ્વારા આ રીતે સન્માનિત થઈ, હે રાજન્, મુનિશ્રેષ્ઠ મૂલ્યવાન આસન પર બેઠા.
12.286.5
तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
ब्रूह्यस्मै दानवेन्दाय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.५ ॥
બેઠેલા તે મહાપ્રજ્ઞને ઉશનસે કહ્યું, "આ દાનવેન્દ્રને વિષ્ણુનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહો."
12.286.6
सनत्कुमारस्तु वचः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् ।
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ १२.२८६.६ ॥
સનત્કુમારે તે વચન સાંભળીને, વિષ્ણુના માહાત્મ્યથી યુક્ત અર્થપૂર્ણ વચન બુદ્ધિમાન દાનવેન્દ્રને કહ્યાં.
12.286.7
शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥ १२.२८६.७ ॥
હે દૈત્ય, વિષ્ણુનું આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય સંપૂર્ણ સાંભળ. આ સમગ્ર જગત વિષ્ણુમાં જ સ્થિત છે એમ જાણ, હે પરંતપ.
12.286.8
अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ।
अवत्येष महाबाहुर्भूतग्रामं चराचरम्।
एष चाक्षिपते काले काले च सृजते पुनः ॥ १२.२८६.८ ॥
તેમનામાં જીવો લય પામે છે, અને તેમનાથી જ તેઓ ફરી ઉત્પન્ન થાય છે. આ મહાબાહુ ચરાચર ભૂતસમૂહનું રક્ષણ કરે છે. આ જ કાળે કાળે તેને સંકેલે છે અને ફરી સર્જે છે.
12.286.9
नैष दानव ते शक्यस्तपसा नैव चेज्यया ।
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ १२.२८६.९ ॥
હે દાનવ, તપથી કે યજ્ઞથી તને આ પ્રાપ્ત થઈ શકશે નહીં. ઇન્દ્રિયોના સંયમથી જ તે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
12.286.10
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः ।
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १२.२८६.१० ॥
બાહ્ય અને આંતરિક કર્મ દ્વારા મનમાં સ્થિત થઈને, બુદ્ધિથી જે તેને નિર્મળ કરે છે, તે પરલોકમાં અનંતતા પામે છે.
12.286.11
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् ।
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह ॥ १२.२८६.११ ॥
જેમ સોની ચાંદીને અગ્નિમાં ઘણી વાર, મોટા પ્રયત્નથી, પોતાના કરેલા ઉપાયથી શુદ્ધ કરે છે.
12.286.12
तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽल्पेन कर्मणा ।
यत्नेन महता चैयवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते ॥ १२.२८६.१२ ॥
તેવી જ રીતે જીવ સેંકડો જન્મોમાં થોડા કર્મથી શુદ્ધ થાય છે; અને મોટા પ્રયત્નથી એક જ જન્મમાં પણ સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થાય છે.
12.286.13
लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः ।
बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ १२.२८६.१३ ॥
જેમ પોતાના શરીર પરની થોડી ધૂળ રમતાં રમતાં લૂછી શકાય છે, તેમ દોષનું નિવારણ મોટા પ્રયત્નથી થાય છે.
12.286.14
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ।
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तथा सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ १२.२८६.१४ ॥
થોડી માળાથી સુગંધિત તલ અને સરસવ પોતાની સુગંધ છોડતાં નથી, તેમ સૂક્ષ્મનું દર્શન થાય છે.
12.286.15
तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः ।
विमुच्य तं स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठते ॥ १२.२८६.१५ ॥
એ જ વસ્તુ અનેક માળાઓથી વારંવાર સુગંધિત થઈ, પોતાની સુગંધ છોડીને માળાની સુગંધમાં જ સ્થિર રહે છે.
12.286.16
एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु ।
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह ॥ १२.२८६.१६ ॥
આ રીતે સેંકડો જન્મોથી યુક્ત જીવ ગુણોથી જ આસક્તિઓમાં રહે છે; અભ્યાસથી જન્મેલા પ્રયત્નથી બુદ્ધિ વડે દોષ નિવૃત્ત થાય છે.
12.286.17
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव ।
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ १२.२८६.१७ ॥
હે દાનવ, પોતાના કર્મથી જ જીવો આસક્ત અને વિરક્ત થાય છે; કર્મવિશેષોને તેઓ કેવી રીતે પામે છે તે સાંભળ.
12.286.18
यथावत्संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठति चानिशम् ।
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२८६.१८ ॥
જેમાં તેઓ યથાવત પ્રવર્તે છે અને જેમાં નિરંતર રહે છે, તે હું તને ક્રમપૂર્વક સમજાવીશ; અહીં એકાગ્ર મનથી સાંભળ.
12.286.19
अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२.२८६.१९ ॥
જેનો આદિ કે અંત નથી, એ શ્રીમાન હરિ નારાયણ પ્રભુ દેવ સ્થાવર અને ચર ભૂતોનું સર્જન કરે છે.
12.286.20
एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च ।
एकादश विकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥ १२.२८६.२० ॥
તે જ સર્વ ભૂતોમાં ક્ષર અને અક્ષર છે. અગિયાર વિકારોના સ્વરૂપવાળો તે પોતાનાં કિરણોથી જગતનું પાન કરે છે.
12.286.21
पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च ।
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥ १२.२८६.२१ ॥
તેના પગ પૃથ્વી છે એમ જાણ, અને મસ્તક સ્વર્ગ. હે દૈત્ય, તેના બાહુ દિશાઓ છે અને કાન આકાશ જ છે.
12.286.22
तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् ।
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥ १२.२८६.२२ ॥
તેનું તેજોમય રૂપ સૂર્ય છે; મન ચંદ્રમાં સ્થિત છે. જ્ઞાન તરફ ગયેલી બુદ્ધિ સદા રહે છે; રસ જળમાં પ્રવર્તે છે.
12.286.23
भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम ।
नक्षत्रचक्रं नेत्रं च आस्यमग्निं च दानव।
तं विश्वभूतं विश्वादिं परमं विद्धि चेश्वरम् ॥ १२.२८६.२३ ॥
હે દાનવશ્રેષ્ઠ, તેની ભ્રમરોની બરાબર પાછળ ગ્રહો છે. નક્ષત્રચક્ર તેની આંખ છે અને અગ્નિ તેનું મુખ. હે દાનવ, તેને વિશ્વભૂત, વિશ્વાદિ અને પરમ ઈશ્વર જાણ.
12.286.24
रजस्तमश्च सत्वं च विद्धि नारायणात्मकम् ।
सोश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥ १२.२८६.२४ ॥
રજસ, તમસ અને સત્ત્વને નારાયણસ્વરૂપ જાણ. હે વત્સ, શ્રમ કરનારાઓનું મુખ તે જ છે; કર્મનું ફળ પણ તે જ છે એમ તેઓ જાણે છે.
12.286.25
अकर्मणः फलं चैव स एव परमोऽव्ययः ।
छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती ॥ १२.२८६.२५ ॥
અકર્મનું ફળ પણ તે જ; તે જ પરમ અને અવ્યય છે. વેદો તેના રોમ છે; અક્ષર (ૐ) અને સરસ્વતી પણ તેના જ છે.
12.286.26
बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः ।
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥ १२.२८६.२६ ॥
અનેક આશ્રય અને અનેક મુખવાળો ધર્મ હૃદયમાં આશ્રિત છે. તે જ બ્રહ્મમાં પરમ ધર્મ છે; તપ પણ તે જ, અને સત્ તથા અસત્ પણ તે જ છે.
12.286.27
श्रोत्रशास्त्रग्रहोपेतः षोड्शर्त्विक्क्रतुश्च सः ।
पितामहश्च रुद्रश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥ १२.२८६.२७ ॥
શ્રવણ, શાસ્ત્ર અને ગ્રહણથી યુક્ત તે જ સોળ ઋત્વિજોવાળો યજ્ઞ છે. તે જ પિતામહ અને રુદ્ર; તે જ બે અશ્વિનીકુમાર; તે જ પુરંદર (ઇન્દ્ર) છે.
12.286.28
मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा ।
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्।
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥ १२.२८६.२८ ॥
મિત્ર, વરુણ, યમ અને ધનદ (કુબેર) પણ; તેઓ તેના જ ભિન્ન દર્શન છે, તેની એકતામાં ભળે છે. આ સમગ્ર જગત તે એક દેવના વશમાં છે એમ જાણ.
12.286.29
नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदन्त्यपि ।
जन्तुः पश्यति विज्ञानात्ततः सत्वं प्रकाशते ॥ १२.२८६.२९ ॥
હે દૈત્યેન્દ્ર, અનેક રૂપ ધારણ કરનાર તેની એકતા પણ કહેવાય છે. જીવ વિજ્ઞાનથી જુએ છે; ત્યારે સત્ત્વ પ્રકાશે છે.
12.286.30
संहारविक्षेपसहस्रकोटी ।
स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये।
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं ।
वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ १२.२८६.३० ॥
સંહાર અને વિક્ષેપના હજારો કરોડ (જીવો) સ્થિત રહે છે; બીજા વિચરે છે. પ્રજા-સર્જનનું પરિમાણ પણ એવું જ છે. હે દૈત્ય, તે અનેક હજાર વાવડીઓ જેવા છે.
12.286.31
वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः ।
क्रोशं च गम्भीरतयाऽवगाढाः।
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः ।
प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ १२.२८६.३१ ॥
તે વાવો ફરીથી એક યોજન પહોળી હતી; એક ક્રોશ ઊંડાઈમાં ડૂબેલી. લંબાઈમાં બધી પાંચસો; દરેક એક યોજનથી વિસ્તરેલી.
12.286.32
वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या ।
त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्।
तासां क्षये विद्धि परं विसर्गं ।
संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥ १२.२८६.३२ ॥
એક વાવમાંથી પાણી વાળની ટોચથી એક દિવસમાં એકવાર કાઢીએ તો પણ, બીજી વાર નહીં; તેમના ક્ષયમાં જાણ—આ પ્રજાઓનો પરમ વિસર્ગ અને એક સંહાર છે.
12.286.33
षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं ।
कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्।
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु ।
हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ १२.२८६.३३ ॥
છ જીવ-વર્ણો પરમ પ્રમાણ છે: કાળો, ધૂમ્ર, ભૂરો; તેનો મધ્ય; પછી લાલ, જે વધુ સહ્ય અને સુખદ છે; હળદર જેવો પીળો, અતિ સુખદ; અને સફેદ.
12.286.34
परं तु शुक्लं विमलं विशोकं ।
गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र।
गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य ।
सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥ १२.२८६.३४ ॥
પરંતુ શ્વેત, નિર્મળ, શોકરહિત, થાકરહિત થઈને તે સિદ્ધિ પામે છે, હે દાનવેન્દ્ર. પછી, હે દૈત્ય, યોનિઓમાંથી જન્મ લઈને જીવ હજારો વાર સિદ્ધિ પામે છે.
12.286.35
गतिं च यां दर्शनमाह देवो ।
गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि।
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां ।
वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥ १२.२८६.३५ ॥
દેવે કહેલી જે ગતિ અને દર્શન, શુભ દર્શન પામીને પણ રહે છે; ફરીથી, ગતિ પ્રજાઓના વર્ણોથી રચાયેલી છે; વર્ણ પણ કાળથી રચાયેલો છે, અસુરેન્દ્ર.
12.286.36
शतं सहस्राणि चतुर्दशेह ।
परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य।
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि ।
स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ १२.२८६.३६ ॥
અહીં ચૌદ સો હજાર છે. હે દૈત્ય, જીવસમૂહની પરમ ગતિ તે જ છે. તેમનું ઉત્થાન પણ તેનાથી જ થયેલું જાણ; તેમનું સ્થાન અને નિર્ગમન પણ તેવાં જ.
12.286.37
योऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे वर्णे तिष्ठति सर्वकृष्टे।
अतिप्रसक्तो निरयाच्च दैत्य ।
ततस्ततः संपरिवर्तते च ॥ १२.२८६.३७ ॥
આમાંથી કાળયોગે જે ખસી પડે, તે સૌથી નીચા કાળા વર્ણમાં રહે છે; હે દૈત્ય, નરકમાં અતિ આસક્ત થઈને તે વારંવાર ફર્યા કરે છે.
12.286.38
कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकुष्टा ।
स मज्जते नरके पच्यमानः।
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य ।
प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥ १२.२८६.३८ ॥
કાળા વર્ણની ગતિ નિકૃષ્ટ છે; નરકમાં શેકાતો તે ડૂબે છે. તેનું સ્થાન પણ દુર્ગતિઓથી જ છે; પ્રજાસર્ગો વિશે લોકો આવું ઘણું કહે છે.
12.286.39
शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा ।
प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्।
स चैव तस्मिन्निवसत्यनिशो ।
युगक्षयं तमसा संवृतात्मा ॥ १२.२८६.३९ ॥
પછી સો હજાર (વર્ષ) ભ્રમણ કરીને તે પછી લીલો વર્ણ પામે છે; તે તેમાં જ નિરંતર વસે છે, યુગક્ષય સુધી, અંધકારથી ઢંકાયેલા આત્મા સાથે.
12.286.40
स वै यदा सत्वगुणेन युक्त ।
स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या।
स लोहितं वर्णमुपैति नीला ।
न्मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥ १२.२८६.४० ॥
તે જ્યારે સત્ત્વગુણથી યુક્ત થઈ તમસને દૂર કરીને પોતાની બુદ્ધિથી પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે તે લાલ વર્ણ પામે છે; વાદળી પણ, અને મનુષ્યલોકમાં તે ફરે છે.
12.286.41
स तत्र संहारविसर्गमेकं ।
स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः।
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं ।
संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥ १२.२८६.४१ ॥
ત્યાં તે એકવાર સંહાર અને સર્જનના ચક્રમાં, પોતાના કર્મોથી ઉત્પન્ન બંધનોથી પીડાતો, સો સંહાર-વિક્ષેપ વીત્યા પછી હળદર જેવો પીળો રંગ પામે છે.
12.286.42
हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा ।
त्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै।
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ।
ततः सहस्राणि दशापराणि ॥ १२.२८६.४२ ॥
હળદર જેવા વર્ણવાળો તે પ્રજાસર્જનમાંથી હજારો વાર સંચરતો રહે છે; નરકમાં અમુક્ત રહીને, હે દૈત્ય; પછી બીજા દસ હજાર.
12.286.43
गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य ।
चत्वारि संवर्तकृतानि चैव।
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि ।
सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥ १२.२८६.४३ ॥
તેની પાંચ હજાર ગતિઓ છે અને સંવર્તોથી ઉત્પન્ન ચાર; જાણ કે નરકમાંથી આ મુક્ત થાય છે, અને બીજા સર્વ જન્મોમાં પણ.
12.286.44
स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ।
ततश्च्युतो मानुषतामुपैति
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ ।
मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेवि ॥ १२.२८६.४४ ॥
તે દેવલોકમાં સતત વિહરે છે; પછી ચ્યુત થઈને મનુષ્યત્વ પામે છે; આઠસો સંહાર-વિક્ષેપો પછી, મર્ત્યો વચ્ચે રહીને અમૃતત્વ પામે છે.
12.286.45
सोऽस्मादय भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्टे।
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक ।
स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥ १२.२८६.४५ ॥
તે કાળયોગથી આમાંથી ચ્યુત થાય છે; તે કાળા તળિયે સૌથી ખેંચાઈને રહે છે; આ જીવલોકમાં આ કેવી રીતે સિદ્ધ થાય છે તે હું તને કહીશ, હે અસુરવીર.
12.286.46
दैवानि स व्यूहशतानि सप्त ।
रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः।
संश्रित्य संधावति शुक्लमेत ।
मष्टावरानर्च्यतमान्स लोकान्। ॥ १२.२८६.४६ ॥
તે દિવ્ય સાતસો વ્યૂહો ધરાવે છે. લાલ, હળદર જેવો પીળો, અને તેવો જ સફેદ; સફેદનો આશ્રય લઈને તે આ તરફ દોડે છે; આઠ નીચલા, અત્યંત પૂજનીય લોકો તરફ જાય છે.
12.286.47
अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव ।
मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्।
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥ १२.२८६.४७ ॥
આઠ, સાઠ, અને સેંકડો, મનથી વિરુદ્ધ, મહાતેજસ્વીઓના; સફેદ વર્ણની જે પરમ ગતિ છે, તેની ત્રણ જ રોકાયેલી છે, હે મહાનુભાવ.
12.286.48
संहाराविक्षेपमनिष्टमेकं ।
चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः।
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्यर ॥ १२.२८६.४८ ॥
સંહાર અને વિક્ષેપ, અનિષ્ટ, એક; અને અન્ય ચાર, અસમર્થ થઈને વસે છે; છઠ્ઠા વર્ણની જે પરમ ગતિ છે, સિદ્ધિમાં, અસિદ્ધની, શ્રમરહિતની…
12.286.49
ततो महान्मानुषतामुपैति ॥ १२.२८६.४९ ॥
પછી મહાન મનુષ્યત્વને પામે છે.
12.286.50
तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण ।
सोग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्।
स सप्तकृत्वश्च परैति लोका ।
न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥ १२.२८६.५० ॥
તેથી પાછા ફરીને, પછી ક્રમથી, તે ઉગ્ર સાથે ભૂતસર્ગમાં સ્થિત રહે છે; તે સાત વાર લોકોમાં જાય છે, સંહાર અને વિક્ષેપથી થયેલા પ્રવાસ સાથે.
12.286.51
देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥ १२.२८६.५१ ॥
દેવ વિષ્ણુનો, અને પરમનો પણ.
12.286.52
संहारकाले परदिग्धकाया ।
ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजाहि।
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ।
ये ब्रह्मलोके ह्यमराः स्म तेऽपि ॥ १२.२८६.५२ ॥
સંહારકાળે પરદિગ્ધકાયો સદા બ્રહ્માની પાસે જાય છે. પ્રજાઓ, ક્રિયાશીલ આત્માઓ, સર્વ દેવગણો અને બ્રહ્મલોકના અમરો પણ.
12.286.53
प्रजानिसर्गे तु स शेषकाले ।
स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः।
निःशेषतस्तत्पदं वान्ति चान्ते ।
सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्याः ॥ १२.२८६.५३ ॥
પ્રજાસર્ગમાં અને શેષકાળમાં જીવો પોતપોતાનાં સ્થાનો તરફ જાય છે. અંતે તેઓ સંપૂર્ણપણે તે પદ પામે છે — સર્વ દેવો અને તેમના સમાન મનુષ્યો.
12.286.54
ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण ।
तेषां गतिं यान्ति यथाऽऽनुपूर्व्या।
जीवाः परे तद्बलवेषरूपाः ।
स्वकं विधिं यान्ति विषर्ययेण ॥ १२.२८६.५४ ॥
સિદ્ધલોકથી ક્રમે ચ્યુત થયેલાઓની ગતિ યથાક્રમ થાય છે. તે બળ, વેશ, રૂપવાળા પર જીવો પોતાનું વિધાન પામે છે, વિપરીત ક્રમે પણ.
12.286.55
स यावदेवास्ति सशेषभुक्तिः ।
प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले।
तावत्तदङ्गेषु विशुद्धभावः ।
संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥ १२.२८६.५५ ॥
તે શેષ ભોગ જ્યાં સુધી છે, ત્યાં સુધી પ્રજાઓ અને બે દેવીઓ પણ, એ જ રીતે શુક્લ પક્ષમાં પણ. ત્યાં સુધી તેના અંગોમાં વિશુદ્ધ ભાવ રહે છે. આ પાંચ ઇન્દ્રિયરૂપને સંયમ કરીને —
12.286.56
नारायणस्येह बलं मया ते ॥ १२.२८६.५६ ॥
નારાયણનું બળ અહીં મેં તને કહ્યું.
12.286.57
एवं गते मे न विषादोस्ति कश्चि ।
त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तथैतत्।
श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्व ।
विकल्मषोस्म्यद्य तथा विपाष्मा ॥ १२.२८६.५७ ॥
આમ થયું હોવાથી મને કોઈ વિષાદ નથી. તારું આ વચન હું બરાબર જોઉં છું. તારી અદીનસત્ત્વ વાણી સાંભળીને હવે હું નિર્મળ અને પાપરહિત થયો છું.
12.286.58
तस्मिज्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२८६.५८ ॥
તેમનામાં આ સમગ્ર જગત પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.286.59
एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत् ।
योजयित्वा तथाऽऽत्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥ १२.२८६.५९ ॥
કૌન્તેય, આમ કહીને તે વૃત્રે પ્રાણોનો ત્યાગ કર્યો. આ રીતે આત્માને યોગમાં જોડીને તેણે પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.
12.286.60
अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः ।
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥ १२.२८६.६० ॥
હે પિતામહ, આ જ તે ભગવાન દેવ જનાર્દન છે. પૂર્વે સનત્કુમાર બનીને તેમણે વૃત્રને તે કહ્યું હતું.
12.286.61
मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा ।
तत्स्थः सृजति तान्भावानात्मरूपान्महामनाः ॥ १२.२८६.६१ ॥
મૂળમાં સ્થિત તે ભગવાન પોતાના અનંત તેજથી, તેમાં સ્થિત રહીને, મહામનસ્ક થઈને, પોતાના જ રૂપવાળા તે ભાવોને (પ્રાણીઓને) સર્જે છે.
12.286.62
तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम् ।
तुरीयांशेन ब्रह्माणं तस्य विद्धि महात्मनः।
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येव बुद्धिमान् ॥ १२.२८६.६२ ॥
તેમના ચતુર્થાંશથી આ અચ્યુત કેશવને જાણ. તે મહાત્માના ચતુર્થાંશથી બ્રહ્માને જાણ. ચતુર્થાંશના અર્ધથી બુદ્ધિમાન તેઓ ત્રણ લોકનું પાલન કરે છે.
12.286.63
अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते ।
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः।
तान्विघाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥ १२.२८६.६३ ॥
કલ્પના અંતે બદલાતો, નીચે સ્થિત એ સ્થાયી ભગવાન પાણીમાં શયન કરે છે; તે અતિબલવાન પ્રભુ છે. પ્રસન્નચિત્ત વિધાતા એ શાશ્વત લોકોમાં વિચરે છે.
12.286.64
सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः ।
सनातनः संचरते च लोकान्।
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा ।
तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥ १२.२८६.६४ ॥
અનંત સર્વને પરિપૂર્ણ કરે છે; સનાતન લોકોમાં સંચરે છે. તે મહાત્મા અનિરુદ્ધ સર્જન કરે છે. આ વિચિત્ર સમગ્ર જગત તેમનામાં સ્થિત છે.
12.286.65
वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येत्मनो गतिः ।
सुखात्तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥ १२.२८६.६५ ॥
હે પરમાર્થજ્ઞ, વૃત્રથી આત્માની ગતિ જોઈને એમ માનવું જોઈએ. તેથી તે સુખથી સુખી થઈને શોક કરતો નથી, હે પિતામહ.
12.286.66
शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ ।
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥ १२.२८६.६६ ॥
હે અનઘ, શુક્લ અને શુદ્ધ જન્મવાળો, સાધ્ય પુરુષ પાછો ફરતો નથી; તે તિર્યગ્ગતિથી મુક્ત થાય છે, હે પિતામહ, નરકથી પણ.
12.286.67
हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव ।
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥ १२.२८६.६७ ॥
હે પાર્થિવ, હળદર રંગ કે લાલ રંગમાં રહેલો પુરુષ તામસિક કર્મોથી ઘેરાયેલો તિર્યક્ (પશુ) યોનિ જ જુએ છે.
12.286.68
वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टाः सुखेऽसुखे ।
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥ १२.२८६.६८ ॥
અમે અત્યંત સંકટમાં પડેલા, રાગયુક્ત, સુખમાં અને દુઃખમાં કષ્ટ પામતા છીએ. નીલ, કાળી, અધમ એવી કઈ ગતિ અમે પામીશું?
12.286.69
शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विहत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेध्यथ ॥ १२.२८६.६९ ॥
શુદ્ધ કુળમાં જન્મેલા, દૃઢ વ્રતવાળા પાંડવો, તમે દેવલોકોમાં જઈને ફરી મનુષ્યલોકમાં આવશો.
12.286.70
प्रजाविसर्गं च सुखेन लोके ।
प्रेत्यान्येदेहेषु सुखानि भुक्त्वा।
सुखेन संयास्यथ सिद्धसङ्ख्यां ।
मा वो भयं भवतु न वोऽस्तु पापम् ॥ १२.२८६.७० ॥
લોકમાં સુખપૂર્વક સંતતિ પરંપરા ચલાવીને, મૃત્યુ પછી અન્ય દેહોમાં સુખ ભોગવીને, સુખપૂર્વક સિદ્ધોની સંખ્યામાં જશો. તમને ભય ન હો, તમને પાપ ન લાગો.