महाभारत · अध्याय 12.286
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.286.1
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे ।
यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगोचरः ॥ १२.२८६.१ ॥
त्या भगवान देवाला नमस्कार, जो सर्व प्रभावशाली आहे. हे वत्सा, पृथ्वीचा तळ आणि आकाश त्याच्या बाहूंच्या कक्षेत आहे.
12.286.2
मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम ।
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.२ ॥
हे दानवश्रेष्ठा, ज्याचे मस्तक आणि निवासस्थान अनंत आहे, त्या विष्णूचे उत्तम माहात्म्य मी तुला सांगेन.
12.286.3
तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः ।
सनत्कुमारो धमार्त्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ १२.२८६.३ ॥
ते दोघे असे बोलत असताना, धर्मात्मा महामुनी सनत्कुमार संशय दूर करण्यासाठी तेथे आले.
12.286.4
स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा ।
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२८६.४ ॥
असुरेंद्र आणि मुनी उशना यांनी असा सन्मान केल्यावर, हे राजा, मुनिश्रेष्ठ मौल्यवान आसनावर बसले.
12.286.5
तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
ब्रूह्यस्मै दानवेन्दाय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.५ ॥
बसलेल्या त्या महाप्रज्ञ मुनींना उशना म्हणाले, "या दानवेंद्रास विष्णूचे उत्तम माहात्म्य सांगा."
12.286.6
सनत्कुमारस्तु वचः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् ।
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ १२.२८६.६ ॥
सनत्कुमारांनी ते वचन ऐकून, विष्णूच्या माहात्म्याने युक्त, अर्थपूर्ण शब्द बुद्धिमान दानवेंद्रास सांगितले.
12.286.7
शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥ १२.२८६.७ ॥
हे दैत्या, विष्णूचे हे उत्तम माहात्म्य सर्व ऐक. हे सर्व जग विष्णूतच स्थित आहे असे जाण, हे परंतपा.
12.286.8
अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ।
अवत्येष महाबाहुर्भूतग्रामं चराचरम्।
एष चाक्षिपते काले काले च सृजते पुनः ॥ १२.२८६.८ ॥
त्याच्यात भूते विलीन होतात आणि त्याच्यापासूनच ती पुन्हा उत्पन्न होतात. हा महाबाहू चराचर भूतसमूहाचे रक्षण करतो. हाच काळानुसार ते आकर्षून घेतो आणि पुन्हा निर्माण करतो.
12.286.9
नैष दानव ते शक्यस्तपसा नैव चेज्यया ।
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ १२.२८६.९ ॥
हे दानवा, तपाने किंवा यज्ञानेही तुला हा प्राप्त होणार नाही. इंद्रियांच्या संयमानेच तो प्राप्त होऊ शकतो.
12.286.10
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः ।
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १२.२८६.१० ॥
बाह्य आणि अंतरंगात कर्माने मनात स्थित राहून, बुद्धीने त्याला निर्मळ करणारा परलोकात अनंतता प्राप्त करतो.
12.286.11
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् ।
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह ॥ १२.२८६.११ ॥
सोनार जसा चांदी अग्नीत अनेक वेळा, मोठ्या प्रयत्नाने, स्वतः केलेल्या उपायाने शुद्ध करतो.
12.286.12
तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽल्पेन कर्मणा ।
यत्नेन महता चैयवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते ॥ १२.२८६.१२ ॥
त्याचप्रमाणे जीव शेकडो जन्मांत थोड्या कर्माने शुद्ध होतो; आणि मोठ्या प्रयत्नाने एकाच जन्मातही पूर्णपणे शुद्ध होतो.
12.286.13
लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः ।
बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ १२.२८६.१३ ॥
जसे आपल्या शरीरावरील थोडी धूळ खेळता खेळता पुसता येते, तसे दोष दूर करणे मोठ्या प्रयत्नाने होते.
12.286.14
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ।
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तथा सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ १२.२८६.१४ ॥
थोड्या फुलांच्या माळेने सुगंधित झालेले तीळ व मोहरी आपला स्वतःचा गंध सोडत नाहीत, तसे सूक्ष्माचे दर्शन होते.
12.286.15
तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः ।
विमुच्य तं स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठते ॥ १२.२८६.१५ ॥
तीच वस्तू अनेक माळांनी वारंवार सुगंधित होऊन, आपला स्वतःचा गंध सोडून माळेच्या गंधातच स्थिर राहते.
12.286.16
एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु ।
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह ॥ १२.२८६.१६ ॥
अशा प्रकारे शेकडो जन्मांनी युक्त जीव गुणांनीच आसक्तींमध्ये राहतो; अभ्यासातून उत्पन्न झालेल्या प्रयत्नाने बुद्धीद्वारे दोष निवृत्त होतो.
12.286.17
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव ।
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ १२.२८६.१७ ॥
हे दानवा, आपल्या स्वतःच्या कर्मानेच माणसे आसक्त आणि विरक्त होतात; कर्मविशेष ते कसे प्राप्त करतात ते ऐक.
12.286.18
यथावत्संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठति चानिशम् ।
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२८६.१८ ॥
ते ज्यामध्ये यथावत प्रवृत्त होतात आणि ज्यामध्ये सतत राहतात, ते मी तुला क्रमाने समजावून सांगेन; येथे एकाग्र मनाने ऐक.
12.286.19
अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२.२८६.१९ ॥
ज्याला आदि नाही आणि अंत नाही, तो श्रीमान हरि नारायण प्रभु देव स्थावर आणि चर भूतांची निर्मिती करतो.
12.286.20
एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च ।
एकादश विकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥ १२.२८६.२० ॥
तोच सर्व भूतांमध्ये क्षर आणि अक्षर आहे. अकरा विकारांचे स्वरूप असलेला तो आपल्या किरणांनी जगाचे पान करतो.
12.286.21
पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च ।
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥ १२.२८६.२१ ॥
त्याचे पाय पृथ्वी आहेत असे समज, आणि मस्तक स्वर्ग. हे दैत्या, त्याचे बाहू म्हणजे दिशा, आणि कान म्हणजे आकाशच.
12.286.22
तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् ।
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥ १२.२८६.२२ ॥
त्याचे तेजोमय रूप सूर्य आहे; मन चंद्रात स्थित आहे. ज्ञानाकडे गेलेली बुद्धी सदैव असते; रस पाण्यात प्रवर्तित होतो.
12.286.23
भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम ।
नक्षत्रचक्रं नेत्रं च आस्यमग्निं च दानव।
तं विश्वभूतं विश्वादिं परमं विद्धि चेश्वरम् ॥ १२.२८६.२३ ॥
हे दानवश्रेष्ठा, त्याच्या भुवयांच्या अगदी पलीकडे ग्रह आहेत. नक्षत्रचक्र हे त्याचे नेत्र, आणि अग्नी हे त्याचे मुख. हे दानवा, त्याला विश्वभूत, विश्वादी, परम ईश्वर म्हणून जाण.
12.286.24
रजस्तमश्च सत्वं च विद्धि नारायणात्मकम् ।
सोश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥ १२.२८६.२४ ॥
रजस, तमस आणि सत्त्व हे नारायणस्वरूप आहेत असे जाण. हे वत्सा, श्रम करणाऱ्यांचे मुख तोच आहे; कर्माचे फळही तोच आहे असे ते जाणतात.
12.286.25
अकर्मणः फलं चैव स एव परमोऽव्ययः ।
छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती ॥ १२.२८६.२५ ॥
अकर्माचे फळही तोच; तोच परम आणि अव्यय आहे. वेद हे त्याचे रोम; अक्षर (ॐ) आणि सरस्वतीही त्याचीच आहेत.
12.286.26
बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः ।
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥ १२.२८६.२६ ॥
अनेक आश्रय आणि अनेक मुखे असलेला धर्म हृदयात आश्रित आहे. तोच ब्रह्मातील परम धर्म आहे; तपही तोच, आणि सत् व असत्ही तोच.
12.286.27
श्रोत्रशास्त्रग्रहोपेतः षोड्शर्त्विक्क्रतुश्च सः ।
पितामहश्च रुद्रश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥ १२.२८६.२७ ॥
श्रवण, शास्त्र आणि ग्रहण यांनी युक्त तोच सोळा ऋत्विजांचा यज्ञ आहे. तोच पितामह आणि रुद्र; तोच दोन अश्विनी; तोच पुरंदर (इंद्र).
12.286.28
मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा ।
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्।
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥ १२.२८६.२८ ॥
मित्र, वरुण, यम आणि धनद (कुबेर) हेही; ते त्याचेच भिन्न दर्शन आहेत, त्याच्या एकत्वात ते मिळतात. हे सर्व जग त्या एका देवाच्या वशात आहे, हे जाण.
12.286.29
नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदन्त्यपि ।
जन्तुः पश्यति विज्ञानात्ततः सत्वं प्रकाशते ॥ १२.२८६.२९ ॥
हे दैत्येंद्रा, अनेक रूप धारण केलेल्या त्याच्या एकत्वाचेही वर्णन केले जाते. प्राणी विज्ञानाने पाहतो; मग सत्त्व प्रकाशते.
12.286.30
संहारविक्षेपसहस्रकोटी ।
स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये।
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं ।
वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ १२.२८६.३० ॥
संहार आणि विक्षेपाचे सहस्र कोटी (जीव) स्थिर राहतात; इतर संचार करतात. प्रजासर्गाचे परिमाणही तसेच. हे दैत्या, ते अनेक सहस्र विहिरींसारखे आहेत.
12.286.31
वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः ।
क्रोशं च गम्भीरतयाऽवगाढाः।
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः ।
प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ १२.२८६.३१ ॥
त्या विहिरी पुन्हा एक योजन रुंद होत्या; एक क्रोश खोलीत बुडलेल्या. लांबीत त्या सर्व पाचशे होत्या; प्रत्येक एक योजनाने वाढलेली.
12.286.32
वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या ।
त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्।
तासां क्षये विद्धि परं विसर्गं ।
संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥ १२.२८६.३२ ॥
एका विहिरीचे पाणी केसाच्या टोकाने एका दिवसात एकदाच काढले तरी, दुसऱ्यांदा नाही; त्यांच्या क्षयात जाण—हा प्राण्यांचा परम विसर्ग आणि एक संहार.
12.286.33
षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं ।
कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्।
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु ।
हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ १२.२८६.३३ ॥
सहा जीव-वर्ण हे परम प्रमाण आहेत: काळा, धुरकट, निळा; त्याचा मध्य; पुन्हा लाल, जो अधिक सहन करण्याजोगा व सुखकर; हळदीसारखा पिवळा, अतिसुखकर; आणि पांढरा.
12.286.34
परं तु शुक्लं विमलं विशोकं ।
गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र।
गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य ।
सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥ १२.२८६.३४ ॥
परंतु पांढरा, निर्मल, शोकरहित, श्रमरहित होऊन तो सिद्धी प्राप्त करतो, हे दानवेंद्रा. नंतर, हे दैत्या, योनींपासून जन्म घेऊन जीव हजारो वेळा सिद्धी मिळवतो.
12.286.35
गतिं च यां दर्शनमाह देवो ।
गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि।
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां ।
वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥ १२.२८६.३५ ॥
देवाने सांगितलेली जी गती व दर्शन, शुभदर्शन मिळवूनही ते राहते; पुन्हा, प्राण्यांच्या वर्णांनी केलेली गती; वर्णही कालाने केलेला आहे, असुरेंद्रा.
12.286.36
शतं सहस्राणि चतुर्दशेह ।
परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य।
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि ।
स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ १२.२८६.३६ ॥
येथे चौदा शत हजार आहेत. हे दैत्या, जीवसमूहाची परम गती तीच. त्यांचा उत्कर्षही त्यानेच घडला असे जाण; त्यांचे स्थान आणि निर्गमनही तसेच.
12.286.37
योऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे वर्णे तिष्ठति सर्वकृष्टे।
अतिप्रसक्तो निरयाच्च दैत्य ।
ततस्ततः संपरिवर्तते च ॥ १२.२८६.३७ ॥
यातून कालयोगाने जो ढळतो, तो सर्वांत हीन कृष्ण वर्णात राहतो; हे दैत्या, नरकात अतिशय आसक्त होऊन तो पुन्हा पुन्हा फिरत राहतो.
12.286.38
कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकुष्टा ।
स मज्जते नरके पच्यमानः।
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य ।
प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥ १२.२८६.३८ ॥
काळ्या वर्णाची गती निकृष्ट आहे; नरकात भाजला जात तो बुडतो. त्याचे स्थानही दुर्गतीनेच; प्रजासर्गांविषयी लोक असेच पुष्कळ सांगतात.
12.286.39
शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा ।
प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्।
स चैव तस्मिन्निवसत्यनिशो ।
युगक्षयं तमसा संवृतात्मा ॥ १२.२८६.३९ ॥
मग शत हजार (वर्षे) संचार करून तो नंतर हिरवा वर्ण प्राप्त करतो; तो त्यातच सतत राहतो, युगक्षयापर्यंत, अंधाराने आच्छादलेल्या आत्म्यासह.
12.286.40
स वै यदा सत्वगुणेन युक्त ।
स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या।
स लोहितं वर्णमुपैति नीला ।
न्मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥ १२.२८६.४० ॥
तो जेव्हा सत्त्वगुणाने युक्त होऊन तमाला दूर करून स्वबुद्धीने प्रयत्न करतो, तेव्हा तो लाल वर्ण प्राप्त करतो; निळाही, आणि मनुष्यलोकात तो फिरतो.
12.286.41
स तत्र संहारविसर्गमेकं ।
स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः।
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं ।
संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥ १२.२८६.४१ ॥
तेथे तो एकदा संहार आणि सृष्टीच्या चक्रात, आपल्या कर्मांनी निर्माण झालेल्या बंधनांनी पीडित होऊन, शंभर संहार-विक्षेप गेल्यानंतर हळदीसारखा पिवळा वर्ण प्राप्त करतो.
12.286.42
हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा ।
त्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै।
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ।
ततः सहस्राणि दशापराणि ॥ १२.२८६.४२ ॥
हळदीसारख्या वर्णाचा तो प्रजासर्गातून हजारो वेळा संचार करत राहतो; नरकात अमुक्त राहून, हे दैत्या; नंतर आणखी दहा हजार.
12.286.43
गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य ।
चत्वारि संवर्तकृतानि चैव।
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि ।
सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥ १२.२८६.४३ ॥
त्याच्या पाच हजार गती आहेत आणि संवर्तांनी निर्माण झालेल्या चार; नरकातून हा मुक्त होतो, आणि इतर सर्व जन्मांतही, हे जाण.
12.286.44
स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ।
ततश्च्युतो मानुषतामुपैति
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ ।
मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेवि ॥ १२.२८६.४४ ॥
तो देवलोकात सतत विहार करतो; नंतर च्युत होऊन मनुष्यत्व प्राप्त करतो; आठशे संहार-विक्षेपांनंतर, मर्त्यांमध्ये राहून अमृतत्व प्राप्त करतो.
12.286.45
सोऽस्मादय भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्टे।
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक ।
स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥ १२.२८६.४५ ॥
तो कालयोगाने यातून च्युत होतो; त्या काळ्या तळाशी सर्वांकडून ओढला जाऊन तो राहतो; या जीवलोकात हे कसे सिद्ध होते, ते मी तुला सांगेन, हे असुरवीरा.
12.286.46
दैवानि स व्यूहशतानि सप्त ।
रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः।
संश्रित्य संधावति शुक्लमेत ।
मष्टावरानर्च्यतमान्स लोकान्। ॥ १२.२८६.४६ ॥
तो दिव्य सातशे व्यूहांचा धनी आहे. लाल, हळदीसारखा पिवळा, आणि तसाच पांढरा; पांढऱ्याचा आश्रय घेऊन तो या दिशेने धावतो; आठ खालच्या, अत्यंत पूज्य लोकांकडे जातो.
12.286.47
अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव ।
मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्।
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥ १२.२८६.४७ ॥
आठ, साठ, आणि शेकडो, मनाला विरुद्ध, महातेजस्वींचे; पांढऱ्या वर्णाची जी परम गती, तिच्यातील फक्त तीनच रोखलेली आहेत, हे महानुभावा.
12.286.48
संहाराविक्षेपमनिष्टमेकं ।
चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः।
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्यर ॥ १२.२८६.४८ ॥
संहार आणि विक्षेप, अनिष्ट, एक; आणि इतर चार, असमर्थ होऊन राहतात; सहाव्या वर्णाची जी परम गती, सिद्धीत, असिद्धाची, श्रमरहिताची…
12.286.49
ततो महान्मानुषतामुपैति ॥ १२.२८६.४९ ॥
मग महान मनुष्यत्वाला प्राप्त होतो.
12.286.50
तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण ।
सोग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्।
स सप्तकृत्वश्च परैति लोका ।
न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥ १२.२८६.५० ॥
म्हणून परत फिरून, मग क्रमाने, तो उग्रासह भूतसर्गात स्थिर राहतो; तो सात वेळा लोकांकडे जातो, संहार आणि विक्षेपाने घडलेल्या प्रवासासह.
12.286.51
देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥ १२.२८६.५१ ॥
देव विष्णूचा, आणि परमाचाही.
12.286.52
संहारकाले परदिग्धकाया ।
ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजाहि।
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ।
ये ब्रह्मलोके ह्यमराः स्म तेऽपि ॥ १२.२८६.५२ ॥
संहारकाळी परदिग्धकाय सदैव ब्रह्मदेवाकडे जातात. प्रजा, क्रियाशील आत्मे, सर्व देवगण आणि ब्रह्मलोकातील अमरही तसेच.
12.286.53
प्रजानिसर्गे तु स शेषकाले ।
स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः।
निःशेषतस्तत्पदं वान्ति चान्ते ।
सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्याः ॥ १२.२८६.५३ ॥
प्रजासर्गात आणि शेषकाळात जीव आपापल्या स्थानांकडे जातात. अंती ते पूर्णपणे त्या पदास प्राप्त होतात — सर्व देव आणि त्यांच्यासारखे मानव.
12.286.54
ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण ।
तेषां गतिं यान्ति यथाऽऽनुपूर्व्या।
जीवाः परे तद्बलवेषरूपाः ।
स्वकं विधिं यान्ति विषर्ययेण ॥ १२.२८६.५४ ॥
सिद्धलोकातून क्रमाने च्युत झालेल्यांची गती यथाक्रम होते. त्या बल, वेष व रूपाने युक्त श्रेष्ठ जीव आपापले विधान प्राप्त करतात, विपरीत क्रमानेही.
12.286.55
स यावदेवास्ति सशेषभुक्तिः ।
प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले।
तावत्तदङ्गेषु विशुद्धभावः ।
संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥ १२.२८६.५५ ॥
ते शेष भोग असेपर्यंत, प्रजा आणि दोन्ही देवी, तसेच शुक्ल पक्षातही. तोपर्यंत त्याच्या अंगांमध्ये शुद्ध भाव राहतो. पंचेंद्रियरूप हे संयमित करून —
12.286.56
नारायणस्येह बलं मया ते ॥ १२.२८६.५६ ॥
नारायणाचे बल येथे मी तुला सांगितले.
12.286.57
एवं गते मे न विषादोस्ति कश्चि ।
त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तथैतत्।
श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्व ।
विकल्मषोस्म्यद्य तथा विपाष्मा ॥ १२.२८६.५७ ॥
असे घडल्यामुळे मला कोणताही विषाद नाही. तुझे हे वचन मी योग्यच पाहतो. तुझे अदीनसत्त्व वचन ऐकून आता मी निर्मळ व पापरहित झालो आहे.
12.286.58
तस्मिज्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२८६.५८ ॥
त्याच्यामध्ये हे सर्व जग प्रतिष्ठित आहे.
12.286.59
एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत् ।
योजयित्वा तथाऽऽत्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥ १२.२८६.५९ ॥
कौन्तेया, असे बोलून तो वृत्र प्राण सोडता झाला. याप्रमाणे आत्म्याला योगात जोडून त्याने परम स्थान प्राप्त केले.
12.286.60
अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः ।
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥ १२.२८६.६० ॥
हे पितामह, हाच तो भगवान देव जनार्दन आहे. पूर्वी सनत्कुमार होऊन त्याने वृत्राला ते सांगितले होते.
12.286.61
मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा ।
तत्स्थः सृजति तान्भावानात्मरूपान्महामनाः ॥ १२.२८६.६१ ॥
मुळाशी स्थित असलेला तो भगवान आपल्या अनंत तेजाने, त्यात स्थित राहून, महामना होऊन, स्वरूपधारी त्या भावांना (प्राण्यांना) निर्माण करतो.
12.286.62
तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम् ।
तुरीयांशेन ब्रह्माणं तस्य विद्धि महात्मनः।
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येव बुद्धिमान् ॥ १२.२८६.६२ ॥
त्याच्या चतुर्थांशाने या अच्युत केशवाला जाण. त्या महात्म्याच्या चतुर्थांशाने ब्रह्माला जाण. चतुर्थांशाच्या अर्ध्याने बुद्धिमान तो तिन्ही लोकांचे पालन करतो.
12.286.63
अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते ।
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः।
तान्विघाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥ १२.२८६.६३ ॥
कल्पाच्या अखेरीस जे बदलते, खाली स्थित असलेला तो स्थायी भगवान पाण्यात शयन करतो; तो अत्यंत बलवान प्रभू आहे. प्रसन्नचित्त विधाता त्या शाश्वत लोकांमध्ये संचार करतो.
12.286.64
सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः ।
सनातनः संचरते च लोकान्।
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा ।
तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥ १२.२८६.६४ ॥
अनंत सर्व काही परिपूर्ण करतो; सनातन लोकांमध्ये संचार करतो. तो महात्मा अनिरुद्ध सृष्टी निर्माण करतो. हे विचित्र संपूर्ण जग त्याच्यातच स्थित आहे.
12.286.65
वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येत्मनो गतिः ।
सुखात्तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥ १२.२८६.६५ ॥
हे परमार्थज्ञ, वृत्राद्वारे आत्म्याची गती पाहून असे मानले पाहिजे. म्हणून तो सुखाने सुखी होऊन शोक करत नाही, हे पितामह.
12.286.66
शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ ।
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥ १२.२८६.६६ ॥
हे अनघ, शुक्ल आणि शुद्ध जन्माचा, साध्य असलेला परत येत नाही; तो तिर्यग्गतीतून मुक्त होतो, हे पितामह, नरकातूनही.
12.286.67
हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव ।
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥ १२.२८६.६७ ॥
हे पार्थिवा, हळदीच्या रंगात किंवा लाल रंगात असलेला, तामसिक कर्मांनी वेढलेला, तिर्यक् (पशु-योनी) पाहील.
12.286.68
वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टाः सुखेऽसुखे ।
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥ १२.२८६.६८ ॥
आम्ही अत्यंत संकटात पडलेले, रागयुक्त, सुखात आणि दुःखात कष्टी आहोत. नीळ, काळी, अधम अशी कोणती गती आम्हाला मिळेल?
12.286.69
शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विहत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेध्यथ ॥ १२.२८६.६९ ॥
शुद्ध कुलात जन्मलेले, दृढव्रती पाण्डव, तुम्ही देवलोकात जाऊन पुन्हा मानवलोकात याल.
12.286.70
प्रजाविसर्गं च सुखेन लोके ।
प्रेत्यान्येदेहेषु सुखानि भुक्त्वा।
सुखेन संयास्यथ सिद्धसङ्ख्यां ।
मा वो भयं भवतु न वोऽस्तु पापम् ॥ १२.२८६.७० ॥
जगात सुखाने संततीची परंपरा चालवून, मृत्यूनंतर इतर देहांत सुख भोगून, सुखाने सिद्धांच्या संख्येत जाल. तुम्हाला भय न होवो, तुम्हाला पाप न लागो.