ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.286
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.286.1
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे ।
यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगोचरः ॥ १२.२८६.१ ॥
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹਨ।
12.286.2
मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम ।
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.२ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.286.3
तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः ।
सनत्कुमारो धमार्त्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ १२.२८६.३ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੰਸ਼ਯ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
12.286.4
स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा ।
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२८६.४ ॥
ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਉਸ਼ਨਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕੀਮਤੀ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
12.286.5
तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
ब्रूह्यस्मै दानवेन्दाय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.५ ॥
ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮਹਾਪ੍ਰਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਉਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਦਾਨਵੇਂਦਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ।"
12.286.6
सनत्कुमारस्तु वचः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् ।
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ १२.२८६.६ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦਾਨਵੇਂਦਰ ਨੂੰ ਕਹੇ।
12.286.7
शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥ १२.२८६.७ ॥
ਹੇ ਦੈਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਇਸ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੁਣ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ।
12.286.8
अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ।
अवत्येष महाबाहुर्भूतग्रामं चराचरम्।
एष चाक्षिपते काले काले च सृजते पुनः ॥ १२.२८६.८ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਬਾਹੂ ਚਰ-ਅਚਰ ਭੂਤਸਮੂਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
12.286.9
नैष दानव ते शक्यस्तपसा नैव चेज्यया ।
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ १२.२८६.९ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯੱਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.286.10
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः ।
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १२.२८६.१० ॥
ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.286.11
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् ।
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह ॥ १२.२८६.११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਿਆਰ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ, ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.286.12
तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽल्पेन कर्मणा ।
यत्नेन महता चैयवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते ॥ १२.२८६.१२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.286.13
लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः ।
बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ १२.२८६.१३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਧੂੜ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੂੰਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.286.14
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ।
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तथा सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ १२.२८६.१४ ॥
ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤਿਲ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.286.15
तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः ।
विमुच्य तं स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठते ॥ १२.२८६.१५ ॥
ਉਹੀ ਵਸਤੂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਲਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.286.16
एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु ।
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह ॥ १२.२८६.१६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਸਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.286.17
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव ।
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ १२.२८६.१७ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਵਿਰਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।
12.286.18
यथावत्संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठति चानिशम् ।
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२८६.१८ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਥਾਵਤ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਇੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
12.286.19
अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२.२८६.१९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹਰਿ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.286.20
एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च ।
एकादश विकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥ १२.२८६.२० ॥
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਸ਼ਰ ਹੈ। ਗਿਆਰਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.286.21
पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च ।
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥ १२.२८६.२१ ॥
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਸਵਰਗ। ਹੇ ਦੈਤ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਨ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ।
12.286.22
तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् ।
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥ १२.२८६.२२ ॥
ਉਸ ਦਾ ਤੇਜੋਮਯ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਮਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਗਈ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਰਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.286.23
भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम ।
नक्षत्रचक्रं नेत्रं च आस्यमग्निं च दानव।
तं विश्वभूतं विश्वादिं परमं विद्धि चेश्वरम् ॥ १२.२८६.२३ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਨਕਸ਼ਤਰ-ਚੱਕਰ ਉਸ ਦਾ ਨੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ। ਹੇ ਦਾਨਵ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਭੂਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਦਿ ਅਤੇ ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਜਾਣ।
12.286.24
रजस्तमश्च सत्वं च विद्धि नारायणात्मकम् ।
सोश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥ १२.२८६.२४ ॥
ਰਜੋ, ਤਮੋ ਅਤੇ ਸਤੋ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖ ਉਹੀ ਹੈ; ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.286.25
अकर्मणः फलं चैव स एव परमोऽव्ययः ।
छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती ॥ १२.२८६.२५ ॥
ਅਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਉਸਦੇ ਰੋਮ ਹਨ; ਅਕਸ਼ਰ (ਓਮ) ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਹਨ।
12.286.26
बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः ।
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥ १२.२८६.२६ ॥
ਅਨੇਕ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਤਪ ਵੀ ਉਹੀ, ਅਤੇ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
12.286.27
श्रोत्रशास्त्रग्रहोपेतः षोड्शर्त्विक्क्रतुश्च सः ।
पितामहश्च रुद्रश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥ १२.२८६.२७ ॥
ਸ੍ਰਵਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹੀ ਸੋਲਾਂ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਵਾਲਾ ਯੱਗ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਹਨ; ਉਹੀ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਹੈ।
12.286.28
मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा ।
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्।
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥ १२.२८६.२८ ॥
ਮਿੱਤਰ, ਵਰੁਣ, ਯਮ ਅਤੇ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਵੀ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਇੱਕ ਦੇਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ।
12.286.29
नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदन्त्यपि ।
जन्तुः पश्यति विज्ञानात्ततः सत्वं प्रकाशते ॥ १२.२८६.२९ ॥
ਹੇ ਦੈਂਤੇਂਦਰ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸਤ੍ਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.286.30
संहारविक्षेपसहस्रकोटी ।
स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये।
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं ।
वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ १२.२८६.३० ॥
ਸੰਹਾਰ ਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ (ਜੀਵ) ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾ-ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੈਤ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਵੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
12.286.31
वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः ।
क्रोशं च गम्भीरतयाऽवगाढाः।
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः ।
प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ १२.२८६.३१ ॥
ਉਹ ਬਾਵੜੀਆਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀਆਂ ਸਨ; ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪੰਜ ਸੌ; ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੋਈ।
12.286.32
वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या ।
त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्।
तासां क्षये विद्धि परं विसर्गं ।
संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥ १२.२८६.३२ ॥
ਇੱਕ ਬਾਵੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਜਾਣ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਹਾਰ ਹੈ।
12.286.33
षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं ।
कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्।
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु ।
हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ १२.२८६.३३ ॥
ਛੇ ਜੀਵ-ਵਰਣ ਪਰਮ ਮਾਪ ਹਨ: ਕਾਲਾ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ, ਨੀਲਾ; ਉਸ ਦਾ ਮੱਧ; ਫਿਰ ਲਾਲ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ; ਹਲਦੀ-ਰੰਗਾ ਪੀਲਾ, ਅਤਿ ਸੁਖਦਾਈ; ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ।
12.286.34
परं तु शुक्लं विमलं विशोकं ।
गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र।
गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य ।
सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥ १२.२८६.३४ ॥
ਪਰ ਚਿੱਟਾ, ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੋਕਰਹਿਤ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾਨਵੇਂਦਰ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ, ਯੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.286.35
गतिं च यां दर्शनमाह देवो ।
गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि।
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां ।
वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥ १२.२८६.३५ ॥
ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਜੋ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ, ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਗਤੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਹੈ; ਵਰਣ ਵੀ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਸੁਰੇਂਦਰ।
12.286.36
शतं सहस्राणि चतुर्दशेह ।
परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य।
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि ।
स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ १२.२८६.३६ ॥
ਇਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਹੇ ਦੈਤ, ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਾਣ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਨਿਕਲਣਾ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.286.37
योऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे वर्णे तिष्ठति सर्वकृष्टे।
अतिप्रसक्तो निरयाच्च दैत्य ।
ततस्ततः संपरिवर्तते च ॥ १२.२८६.३७ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਡਿਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਕਾਲੇ ਵਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਦੈਤ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.286.38
कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकुष्टा ।
स मज्जते नरके पच्यमानः।
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य ।
प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥ १२.२८६.३८ ॥
ਕਾਲੇ ਵਰਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨੀਵੀਂ ਹੈ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਵੀ ਦੁਰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਜਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਏਵੇਂ ਬਹੁਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.286.39
शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा ।
प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्।
स चैव तस्मिन्निवसत्यनिशो ।
युगक्षयं तमसा संवृतात्मा ॥ १२.२८६.३९ ॥
ਫਿਰ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ (ਵਰ੍ਹੇ) ਵਿਚਰ ਕੇ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਵਰਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਯੁਗ-ਕਸ਼ਯ ਤੱਕ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢਕੀ ਆਤਮਾ ਸਮੇਤ।
12.286.40
स वै यदा सत्वगुणेन युक्त ।
स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या।
स लोहितं वर्णमुपैति नीला ।
न्मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥ १२.२८६.४० ॥
ਉਹ ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਤਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਲਾਲ ਵਰਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨੀਲਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
12.286.41
स तत्र संहारविसर्गमेकं ।
स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः।
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं ।
संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥ १२.२८६.४१ ॥
ਉੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੌ ਸੰਹਾਰ-ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਬੀਤਣ ਮਗਰੋਂ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.286.42
हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा ।
त्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै।
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ।
ततः सहस्राणि दशापराणि ॥ १२.२८६.४२ ॥
ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਅਣਮੁਕਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਦੈਤਿਆ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ।
12.286.43
गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य ।
चत्वारि संवर्तकृतानि चैव।
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि ।
सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥ १२.२८६.४३ ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਗਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚਾਰ; ਜਾਣ ਕਿ ਨਰਕ ਤੋਂ ਇਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.286.44
स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ।
ततश्च्युतो मानुषतामुपैति
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ ।
मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेवि ॥ १२.२८६.४४ ॥
ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਸੌ ਸੰਹਾਰ-ਵਿਕਸ਼ੇਪਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਮਰਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.286.45
सोऽस्मादय भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्टे।
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक ।
स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥ १२.२८६.४५ ॥
ਉਹ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਾਲੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਅਸੁਰ-ਵੀਰ।
12.286.46
दैवानि स व्यूहशतानि सप्त ।
रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः।
संश्रित्य संधावति शुक्लमेत ।
मष्टावरानर्च्यतमान्स लोकान्। ॥ १२.२८६.४६ ॥
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤ ਸੌ ਵਿਊਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਲਾਲ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਟਾ; ਚਿੱਟੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ; ਅੱਠ ਹੇਠਲੇ, ਅਤਿ ਪੂਜਨੀਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.286.47
अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव ।
मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्।
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥ १२.२८६.४७ ॥
ਅੱਠ, ਸੱਠ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ, ਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀਆਂ ਦੇ; ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਹੀ ਰੋਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵ।
12.286.48
संहाराविक्षेपमनिष्टमेकं ।
चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः।
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्यर ॥ १२.२८६.४८ ॥
ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ, ਅਨਿਸ਼ਟ, ਇੱਕ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰ, ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਛੇਵੇਂ ਵਰਣ ਦੀ ਜੋ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ, ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਅਸਿੱਧ ਦੀ, ਥਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਦੀ…
12.286.49
ततो महान्मानुषतामुपैति ॥ १२.२८६.४९ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.286.50
तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण ।
सोग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्।
स सप्तकृत्वश्च परैति लोका ।
न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥ १२.२८६.५० ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੁੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਉਗ੍ਰ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸ ਸਮੇਤ।
12.286.51
देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥ १२.२८६.५१ ॥
ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਦਾ ਵੀ।
12.286.52
संहारकाले परदिग्धकाया ।
ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजाहि।
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ।
ये ब्रह्मलोके ह्यमराः स्म तेऽपि ॥ १२.२८६.५२ ॥
ਸੰਹਾਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰਦਿਗਧਕਾਯ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ, ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਆਤਮੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਅਮਰ ਵੀ।
12.286.53
प्रजानिसर्गे तु स शेषकाले ।
स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः।
निःशेषतस्तत्पदं वान्ति चान्ते ।
सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्याः ॥ १२.२८६.५३ ॥
ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ।
12.286.54
ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण ।
तेषां गतिं यान्ति यथाऽऽनुपूर्व्या।
जीवाः परे तद्बलवेषरूपाः ।
स्वकं विधिं यान्ति विषर्ययेण ॥ १२.२८६.५४ ॥
ਸਿੱਧਲੋਕ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਬਲ, ਭੇਸ, ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਵਿਧਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.286.55
स यावदेवास्ति सशेषभुक्तिः ।
प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले।
तावत्तदङ्गेषु विशुद्धभावः ।
संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥ १२.२८६.५५ ॥
ਉਹ ਬਾਕੀ ਭੋਗ ਜਦ ਤੱਕ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ, ਏਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਤਦ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਕਰਕੇ —
12.286.56
नारायणस्येह बलं मया ते ॥ १२.२८६.५६ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਬਲ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
12.286.57
एवं गते मे न विषादोस्ति कश्चि ।
त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तथैतत्।
श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्व ।
विकल्मषोस्म्यद्य तथा विपाष्मा ॥ १२.२८६.५७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਬੋਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਠੀਕ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਅਦੀਨਸਤ੍ਵ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਾਪਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
12.286.58
तस्मिज्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२८६.५८ ॥
ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.286.59
एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत् ।
योजयित्वा तथाऽऽत्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥ १२.२८६.५९ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
12.286.60
अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः ।
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥ १२.२८६.६० ॥
ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਇਹੀ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਬਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
12.286.61
मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा ।
तत्स्थः सृजति तान्भावानात्मरूपान्महामनाः ॥ १२.२८६.६१ ॥
ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਅਨੰਤ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਮਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ (ਜੀਵਾਂ) ਨੂੰ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ।
12.286.62
तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम् ।
तुरीयांशेन ब्रह्माणं तस्य विद्धि महात्मनः।
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येव बुद्धिमान् ॥ १२.२८६.६२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਅਚ੍ਯੁਤ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ। ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
12.286.63
अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते ।
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः।
तान्विघाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥ १२.२८६.६३ ॥
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ, ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਉਹ ਸਥਾਈ ਭਗਵਾਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
12.286.64
सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः ।
सनातनः संचरते च लोकान्।
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा ।
तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥ १२.२८६.६४ ॥
ਅਨੰਤ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਿੱਤਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
12.286.65
वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येत्मनो गतिः ।
सुखात्तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥ १२.२८६.६५ ॥
ਹੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਵ੍ਰਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।
12.286.66
शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ ।
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥ १२.२८६.६६ ॥
ਹੇ ਅਨਘ, ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਨਮ ਵਾਲਾ, ਸਾਧਣ ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਤਿਰਯਗਗਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ।
12.286.67
हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव ।
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥ १२.२८६.६७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਲਦੀ ਰੰਗ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਤਾਮਸਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤਿਰਯਕ (ਪਸ਼ੂ) ਯੋਨੀ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.286.68
वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टाः सुखेऽसुखे ।
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥ १२.२८६.६८ ॥
ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਰਾਗ ਵਾਲੇ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਨੀਲੀ, ਕਾਲੀ, ਅਧਮ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਅਸੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ?
12.286.69
शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विहत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेध्यथ ॥ १२.२८६.६९ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਂਡਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਓਗੇ।
12.286.70
प्रजाविसर्गं च सुखेन लोके ।
प्रेत्यान्येदेहेषु सुखानि भुक्त्वा।
सुखेन संयास्यथ सिद्धसङ्ख्यां ।
मा वो भयं भवतु न वोऽस्तु पापम् ॥ १२.२८६.७० ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾ ਕੇ, ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਹੋਰ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਓਗੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਪ ਨਾ ਲੱਗੇ।