Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.286

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.286.1

नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे ।
यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगोचरः ॥ १२.२८६.१ ॥

उस भगवान् देव को नमस्कार है, जो सबको उत्पन्न करने में समर्थ हैं। हे तात, जिनकी भुजाओं की पहुँच में पृथ्वी का तल और आकाश भी है।

12.286.2

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम ।
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.२ ॥

हे दानवश्रेष्ठ, जिनका मस्तक और निवास अनन्त है, उन्हीं विष्णु का उत्तम माहात्म्य मैं तुम्हें बताऊँगा।

12.286.3

तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः ।
सनत्कुमारो धमार्त्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ १२.२८६.३ ॥

उन दोनों के इस प्रकार बातचीत करते समय महामुनि सनत्कुमार, जो धर्मात्मा थे, संशय का निवारण करने के लिए वहाँ आ पहुँचे।

12.286.4

स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा ।
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२८६.४ ॥

असुरराज और मुनि उशना द्वारा इस प्रकार सम्मानित होकर, हे राजन्, मुनियों में श्रेष्ठ वे बहुमूल्य आसन पर बैठ गए।

12.286.5

तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
ब्रूह्यस्मै दानवेन्दाय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२.२८६.५ ॥

आसीन उस महाप्रज्ञ से उशना ने यह वचन कहा, "इस दानवराज को विष्णु का उत्तम माहात्म्य सुनाइए।"

12.286.6

सनत्कुमारस्तु वचः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् ।
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ १२.२८६.६ ॥

सनत्कुमार ने यह वचन सुनकर, विष्णु के माहात्म्य से युक्त सार्थक वचन, बुद्धिमान दानवेंद्र से कहा।

12.286.7

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥ १२.२८६.७ ॥

हे दैत्य, विष्णु की इस सर्वोत्तम महिमा को सुनो। जान लो कि यह सारा जगत् विष्णु में ही स्थित है, हे परंतप।

12.286.8

अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ।
अवत्येष महाबाहुर्भूतग्रामं चराचरम्।
एष चाक्षिपते काले काले च सृजते पुनः ॥ १२.२८६.८ ॥

उसमें जीव विलय को प्राप्त होते हैं और उसी से वे उत्पन्न भी होते हैं। यह महाबाहु चराचर भूतसमूह की रक्षा करते हैं। यही समय-समय पर उसे समेट लेते हैं और फिर से सृष्टि करते हैं।

12.286.9

नैष दानव ते शक्यस्तपसा नैव चेज्यया ।
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ १२.२८६.९ ॥

हे दानव, यह तुम्हारे लिए तप से नहीं, और न ही यज्ञ से प्राप्त किया जा सकता है। इंद्रियों के संयम से ही उसे पाना संभव है।

12.286.10

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः ।
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १२.२८६.१० ॥

जो बाहर और भीतर कर्म के द्वारा मन में स्थित होकर बुद्धि से उसे निर्मल कर देता है, वह परलोक में अनंतता को प्राप्त करता है।

12.286.11

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् ।
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह ॥ १२.२८६.११ ॥

जैसे सुनार चाँदी को आग में अनेक बार, बड़े प्रयत्न से, अपने ही किए हुए कर्म से शुद्ध करता है।

12.286.12

तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽल्पेन कर्मणा ।
यत्नेन महता चैयवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते ॥ १२.२८६.१२ ॥

उसी प्रकार जीव सैकड़ों जन्मों में थोड़े कर्म से शुद्ध होता है; और बड़े प्रयत्न से एक ही जन्म में भी पूर्णतः शुद्ध हो जाता है।

12.286.13

लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः ।
बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ १२.२८६.१३ ॥

जैसे अपने शरीर से थोड़ी-सी धूल खेल-खेल में पोंछ दी जाती है, वैसे ही दोष का निवारण बड़े प्रयत्न से होता है।

12.286.14

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ।
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तथा सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ १२.२८६.१४ ॥

जैसे थोड़ी-सी माला से सुवासित तिल और सरसों अपनी गंध नहीं छोड़ते, वैसे ही सूक्ष्म का दर्शन होता है।

12.286.15

तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः ।
विमुच्य तं स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठते ॥ १२.२८६.१५ ॥

वही वस्तु बहुत-सी मालाओं से बार-बार सुवासित होकर अपनी गंध छोड़कर माला की गंध में ही स्थित रहती है।

12.286.16

एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु ।
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह ॥ १२.२८६.१६ ॥

इस प्रकार सैकड़ों जन्मों से युक्त प्राणी गुणों द्वारा ही आसक्तियों में बना रहता है; बुद्धि से दोष लौट जाता है, अभ्यास से उत्पन्न प्रयत्न द्वारा।

12.286.17

कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव ।
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ १२.२८६.१७ ॥

हे दानव, अपने कर्म से आसक्त और विरक्त होते हैं, और जिस प्रकार वे कर्म-विशेषों को प्राप्त होते हैं, वैसे सुनो।

12.286.18

यथावत्संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठति चानिशम् ।
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२८६.१८ ॥

जिसमें वे यथावत् प्रवृत्त होते हैं और जिसमें निरंतर स्थित रहते हैं, वह मैं तुम्हें क्रम से समझाऊँगा; यहाँ एकाग्र मन से सुनो।

12.286.19

अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२.२८६.१९ ॥

जिसका न आदि है न अंत, वह श्रीमान हरि नारायण प्रभु देव स्थावर और चर सब प्राणियों की सृष्टि करते हैं।

12.286.20

एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च ।
एकादश विकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥ १२.२८६.२० ॥

वही सब प्राणियों में क्षर और अक्षर है। ग्यारह विकारों से युक्त स्वरूप वाला वह अपनी किरणों से जगत को पी जाता है।

12.286.21

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च ।
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥ १२.२८६.२१ ॥

उसके पैर पृथ्वी जानो, और सिर भी स्वर्ग। हे दैत्य, उसकी भुजाएँ दिशाएँ हैं और कान आकाश ही है।

12.286.22

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् ।
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥ १२.२८६.२२ ॥

उसका तेजोमय रूप सूर्य है, मन चंद्रमा में स्थित है। बुद्धि सदा ज्ञान तक पहुँचती है, और रस जल में प्रवर्तित होता है।

12.286.23

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम ।
नक्षत्रचक्रं नेत्रं च आस्यमग्निं च दानव।
तं विश्वभूतं विश्वादिं परमं विद्धि चेश्वरम् ॥ १२.२८६.२३ ॥

हे दानवश्रेष्ठ, उसकी भौंहों के ठीक ऊपर ग्रह हैं। नक्षत्रों का चक्र उसकी आँख है और अग्नि उसका मुख। हे दानव, उसे विश्वभूत, विश्व का आदि, परम ईश्वर जानो।

12.286.24

रजस्तमश्च सत्वं च विद्धि नारायणात्मकम् ।
सोश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥ १२.२८६.२४ ॥

रजस, तमस और सत्त्व को नारायण के स्वरूप जानो। हे तात, श्रम करने वालों का मुख वही है, और उसी को कर्म का फल जानते हैं।

12.286.25

अकर्मणः फलं चैव स एव परमोऽव्ययः ।
छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती ॥ १२.२८६.२५ ॥

अकर्म का फल भी वही है; वही परम और अविनाशी है। वेद जिसके रोम हैं, अक्षर (ॐ) और सरस्वती भी उसी के हैं।

12.286.26

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः ।
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥ १२.२८६.२६ ॥

धर्म, जिसके अनेक आश्रय और अनेक मुख हैं, हृदय में आश्रित है। वह ब्रह्म में परम धर्म है; तप भी वही है, और सत् व असत् भी वही है।

12.286.27

श्रोत्रशास्त्रग्रहोपेतः षोड्शर्त्विक्क्रतुश्च सः ।
पितामहश्च रुद्रश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥ १२.२८६.२७ ॥

श्रवण, शास्त्र और ग्रहण से युक्त वह सोलह ऋत्विजों वाला यज्ञ है। वही पितामह और रुद्र हैं, वही दोनों अश्विनी हैं, और वही पुरंदर (इन्द्र) हैं।

12.286.28

मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा ।
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्।
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥ १२.२८६.२८ ॥

मित्र, वरुण, यम और धनद (कुबेर) भी; वे उसी के पृथक दर्शन हैं और उसकी एकता में मिलते हैं। जानो कि यह सारा जगत् उस एक देव के वश में है।

12.286.29

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदन्त्यपि ।
जन्तुः पश्यति विज्ञानात्ततः सत्वं प्रकाशते ॥ १२.२८६.२९ ॥

हे दैत्येन्द्र, अनेक रूप धारण करने वाले उसकी एकता भी कही जाती है। प्राणी विज्ञान से देखता है, और तब सत्व प्रकाशित होता है।

12.286.30

संहारविक्षेपसहस्रकोटी ।
स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये।
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं ।
वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ १२.२८६.३० ॥

संहार और विक्षेप के सहस्रों करोड़ (जीव) स्थित रहते हैं, और अन्य जीव विचरते हैं। प्रजा-सृष्टि का परिमाण भी (ऐसा ही है)। हे दैत्य, (यह जगत) अनेक सहस्र बावड़ियों के समान है।

12.286.31

वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः ।
क्रोशं च गम्भीरतयाऽवगाढाः।
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः ।
प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ १२.२८६.३१ ॥

वे बावड़ियाँ फिर एक योजन चौड़ी थीं, और एक क्रोश गहरी गहराई में डूबी हुई थीं। लंबाई में वे सभी पाँच सौ थीं, और प्रत्येक एक योजन से बढ़ी हुई थी।

12.286.32

वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या ।
त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्।
तासां क्षये विद्धि परं विसर्गं ।
संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥ १२.२८६.३२ ॥

यदि वापी से जल एक बाल की नोक से एक दिन में एक बार भी निकाला जाए, और दूसरी बार नहीं; तो उन (बावड़ियों) के क्षय में जानो—यह प्रजाओं का परम सृजन और एक संहार है।

12.286.33

षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं ।
कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्।
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु ।
हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ १२.२८६.३३ ॥

छह जीव-वर्ण परम मापदंड हैं: काला, धूम्र, नीला; उसका मध्य; फिर लाल, जो अधिक सहने योग्य और सुखद है; और हल्दी-सा पीला, अत्यंत सुखद, तथा श्वेत।

12.286.34

परं तु शुक्लं विमलं विशोकं ।
गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र।
गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य ।
सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥ १२.२८६.३४ ॥

परंतु श्वेत, निर्मल, शोकरहित और थकान से मुक्त होकर वह सिद्धि पाता है, हे दानवेन्द्र। फिर, हे दैत्य, योनियों से उत्पन्न होकर जीव सहस्रों बार सिद्धि को प्राप्त होता है।

12.286.35

गतिं च यां दर्शनमाह देवो ।
गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि।
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां ।
वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥ १२.२८६.३५ ॥

जिस गति और दर्शन को देव ने कहा, शुभ दर्शन को प्राप्त होकर भी, वह गति प्रजाओं के वर्णों द्वारा निर्मित होती है; और वर्ण भी काल द्वारा निर्मित है, हे असुरेन्द्र।

12.286.36

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह ।
परा गतिर्जीवगणस्य दैत्य।
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि ।
स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ १२.२८६.३६ ॥

यहाँ चौदह हज़ार सौ (कोटि) हैं। हे दैत्य, जीव-समूह की परम गति वही है। उनका आरोहण भी उसी से किया गया जानो, और उनका स्थान तथा उनका निकलना भी।

12.286.37

योऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे वर्णे तिष्ठति सर्वकृष्टे।
अतिप्रसक्तो निरयाच्च दैत्य ।
ततस्ततः संपरिवर्तते च ॥ १२.२८६.३७ ॥

जो इससे फिर काल के योग से गिरता है, वह सबसे निकृष्ट काले वर्ण में ठहरता है; हे दैत्य, नरक से अत्यन्त आसक्त होकर वह बार-बार घूमता रहता है।

12.286.38

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकुष्टा ।
स मज्जते नरके पच्यमानः।
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य ।
प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥ १२.२८६.३८ ॥

काले वर्ण की गति निकृष्ट है; वह नरक में पकते हुए डूबता है। उसका स्थान तथा दुर्गतियाँ भी वैसी ही हैं; प्रजाओं के बहुत-से सर्जनों के विषय में लोग यही कहते हैं।

12.286.39

शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा ।
प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्।
स चैव तस्मिन्निवसत्यनिशो ।
युगक्षयं तमसा संवृतात्मा ॥ १२.२८६.३९ ॥

फिर सौ हज़ार (वर्ष) विचरण करके वह बाद में हरे वर्ण को प्राप्त होता है; और वह उसी में सदा निवास करता है, युगक्षय तक, अन्धकार से ढकी आत्मा वाला।

12.286.40

स वै यदा सत्वगुणेन युक्त ।
स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या।
स लोहितं वर्णमुपैति नीला ।
न्मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥ १२.२८६.४० ॥

वह जब सत्वगुण से युक्त होकर तमस को दूर करता है और अपनी बुद्धि से प्रयत्न करता है, तब वह लाल वर्ण को प्राप्त होता है; नीला (वर्ण) भी, और मनुष्यलोक में वह घूमता है।

12.286.41

स तत्र संहारविसर्गमेकं ।
स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः।
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं ।
संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥ १२.२८६.४१ ॥

वहाँ वह संहार और सृष्टि के एक चक्र में अपने कर्मों से उत्पन्न बंधनों से पीड़ित होकर, फिर हल्दी जैसे पीले रंग को प्राप्त होता है, जब सौ संहार-विक्षेप बीत जाते हैं।

12.286.42

हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा ।
त्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै।
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ।
ततः सहस्राणि दशापराणि ॥ १२.२८६.४२ ॥

हल्दी-वर्ण वाला वह प्रजा-सृष्टि से हज़ारों बार विचरण करता हुआ रहता है, नरक में बँधा हुआ, हे दैत्य; फिर दस हज़ार और।

12.286.43

गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य ।
चत्वारि संवर्तकृतानि चैव।
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि ।
सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥ १२.२८६.४३ ॥

उसकी पाँच हज़ार गतियाँ और चार संवर्तों से उत्पन्न; और जानो कि नरक से यह मुक्त हो जाता है, और अन्य सभी जन्मों में भी।

12.286.44

स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ।
ततश्च्युतो मानुषतामुपैति
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ ।
मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेवि ॥ १२.२८६.४४ ॥

वह देवलोक में निरंतर विहार करता है; फिर च्युत होकर मनुष्यता को प्राप्त होता है; आठ सौ संहार-विक्षेपों के बाद, मर्त्यों के बीच रहता हुआ, वह अमृतत्व को पाता है।

12.286.45

सोऽस्मादय भ्रश्यति कालयोगा ।
त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकृष्टे।
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक ।
स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥ १२.२८६.४५ ॥

वह काल-योग से इससे च्युत होता है; वह उस काले तल में स्थित रहता है, सबके द्वारा खींचा हुआ; जैसे यह जीवलोक में सिद्ध होता है, वह मैं तुमसे कहूँगा, हे असुरों में श्रेष्ठ।

12.286.46

दैवानि स व्यूहशतानि सप्त ।
रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः।
संश्रित्य संधावति शुक्लमेत ।
मष्टावरानर्च्यतमान्स लोकान्। ॥ १२.२८६.४६ ॥

वह दिव्य सात सौ व्यूहों को धारण करता है। लाल, हल्दी-सा पीला, और वैसे ही श्वेत; श्वेत का आश्रय लेकर वह इसी ओर दौड़ता है, और आठ निम्न तथा अत्यंत पूज्य लोकों की ओर जाता है।

12.286.47

अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव ।
मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्।
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥ १२.२८६.४७ ॥

आठ सौ साठ, और सैकड़ों, मन के विपरीत, महातेजस्वी जनों के; श्वेत वर्ण की जो परम गति है, वह तीन ही रोकी गई हैं, हे महाप्रभावशाली।

12.286.48

संहाराविक्षेपमनिष्टमेकं ।
चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः।
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या ।
सिद्धावसिद्धस्य गतक्लमस्यर ॥ १२.२८६.४८ ॥

संहार और विक्षेप, अनिष्ट, एक; और चार अन्य, अनीश होकर निवास करते हैं; छठे वर्ण की जो परम गति है, सिद्धि में, असिद्ध की, थकान-रहित की…

12.286.49

ततो महान्मानुषतामुपैति ॥ १२.२८६.४९ ॥

तब महान मनुष्यता को प्राप्त होता है।

12.286.50

तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण ।
सोग्रेण संतिष्ठति भूतसर्गम्।
स सप्तकृत्वश्च परैति लोका ।
न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥ १२.२८६.५० ॥

इसलिए लौटकर, तब क्रम से, वह उग्र के साथ भूत-सर्ग में स्थित होता है; वह सात बार लोकों को जाता है, संहार और विक्षेप से निर्मित प्रवास के साथ।

12.286.51

देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥ १२.२८६.५१ ॥

देव विष्णु का, और परम का भी।

12.286.52

संहारकाले परदिग्धकाया ।
ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजाहि।
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ।
ये ब्रह्मलोके ह्यमराः स्म तेऽपि ॥ १२.२८६.५२ ॥

संहार के समय परम-दिग्धकाय (जीव) सदा ब्रह्मा के पास जाते हैं। प्रजाएँ, चेष्टाशील आत्माएँ और सभी देवगण भी, जो ब्रह्मलोक में अमर थे, वे भी।

12.286.53

प्रजानिसर्गे तु स शेषकाले ।
स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः।
निःशेषतस्तत्पदं वान्ति चान्ते ।
सर्वे देवा ये सदृशा मनुष्याः ॥ १२.२८६.५३ ॥

परन्तु सृष्टि-उत्पत्ति में और शेष काल में जीव अपने-अपने स्थानों की ओर जाते हैं। अंत में वे पूर्णतः उसी पद को प्राप्त होते हैं — सभी देवता और उनके समान मनुष्य भी।

12.286.54

ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण ।
तेषां गतिं यान्ति यथाऽऽनुपूर्व्या।
जीवाः परे तद्बलवेषरूपाः ।
स्वकं विधिं यान्ति विषर्ययेण ॥ १२.२८६.५४ ॥

परन्तु जो सिद्धलोक से क्रम से च्युत हुए हैं, उनकी गति यथाक्रम होती है। वे पर-जीव उसी के बल, वेश और रूप वाले होकर अपने-अपने विधान को प्राप्त होते हैं, विपरीत क्रम से भी।

12.286.55

स यावदेवास्ति सशेषभुक्तिः ।
प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले।
तावत्तदङ्गेषु विशुद्धभावः ।
संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥ १२.२८६.५५ ॥

जब तक वह शेष भोग है, तब तक प्रजाएँ और दोनों देवियाँ भी, उसी प्रकार शुक्ल पक्ष में भी। तब तक उसके अंगों में विशुद्ध भाव रहता है। पाँच इंद्रियों के इस रूप को संयमित करके —

12.286.56

नारायणस्येह बलं मया ते ॥ १२.२८६.५६ ॥

नारायण का बल यहाँ मैंने तुमसे कहा।

12.286.57

एवं गते मे न विषादोस्ति कश्चि ।
त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तथैतत्।
श्रुत्वा तु ते वाचमदीनसत्व ।
विकल्मषोस्म्यद्य तथा विपाष्मा ॥ १२.२८६.५७ ॥

ऐसा होने पर मुझे कोई विषाद नहीं है। मैं तुम्हारे इस वचन को ठीक ही देखता हूँ। तुम्हारी अदीन-सत्त्व वाणी सुनकर अब मैं निर्मल और पापरहित हो गया हूँ।

12.286.58

तस्मिज्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२८६.५८ ॥

उसमें यह सारा जगत प्रतिष्ठित है।

12.286.59

एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत् ।
योजयित्वा तथाऽऽत्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥ १२.२८६.५९ ॥

कौन्तेय, ऐसा कहकर वृत्र ने अपने प्राण त्याग दिए। इस प्रकार आत्मा को योग से जोड़कर उसने परम स्थान प्राप्त किया।

12.286.60

अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः ।
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥ १२.२८६.६० ॥

हे पितामह, यही वह भगवान देव जनार्दन हैं, जिन्होंने पूर्वकाल में सनत्कुमार बनकर वृत्र को वह उपदेश दिया था।

12.286.61

मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा ।
तत्स्थः सृजति तान्भावानात्मरूपान्महामनाः ॥ १२.२८६.६१ ॥

मूल में स्थित वह भगवान अपने अनन्त तेज से, उसमें स्थित होकर, महामना होने के कारण अपने ही रूप वाले उन भावों (प्राणियों) की सृष्टि करते हैं।

12.286.62

तुरीयांशेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम् ।
तुरीयांशेन ब्रह्माणं तस्य विद्धि महात्मनः।
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येव बुद्धिमान् ॥ १२.२८६.६२ ॥

उसके एक चौथाई अंश से इस अच्युत केशव को जानो। उस महात्मा के एक चौथाई अंश से ब्रह्मा को जानो। और चौथाई के आधे अंश से बुद्धिमान भगवान तीनों लोकों का पालन करते हैं।

12.286.63

अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते ।
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः।
तान्विघाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥ १२.२८६.६३ ॥

जो स्थायी (पुरुष) नीचे स्थित होकर कल्प के अन्त में परिवर्तित होता है, वह भगवान जल में शयन करता है, जो अत्यन्त बलशाली प्रभु है। प्रसन्न-चित्त विधाता उन शाश्वत लोकों में विचरण करता है।

12.286.64

सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः ।
सनातनः संचरते च लोकान्।
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा ।
तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥ १२.२८६.६४ ॥

अनन्त सब कुछ को परिपूर्ण करता है; सनातन लोकों में संचरण करता है। वह महात्मा अनिरुद्ध सृष्टि करता है। यह विचित्र सम्पूर्ण जगत उसी में स्थित है।

12.286.65

वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येत्मनो गतिः ।
सुखात्तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥ १२.२८६.६५ ॥

हे परमार्थ के ज्ञाता, वृत्र (अवरोधक) के द्वारा (आत्मा की) गति देखकर (ऐसा) मानना चाहिए। इसलिए (व्यक्ति) सुख से सुखी होकर शोक नहीं करता, हे पितामह।

12.286.66

शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ ।
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥ १२.२८६.६६ ॥

हे अनघ, शुक्ल और शुद्ध जन्म वाला, साधने योग्य (व्यक्ति) लौटता नहीं; वह तिर्यक् गति से मुक्त होता है, और हे पितामह, नरक से भी।

12.286.67

हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव ।
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥ १२.२८६.६७ ॥

हे पार्थिव, हल्दी-वर्ण या लाल (गुण) में स्थित होकर भी (व्यक्ति) तामसिक कर्मों से घिरा हुआ तिर्यक् (पशु-योनि) ही देखता है।

12.286.68

वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टाः सुखेऽसुखे ।
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥ १२.२८६.६८ ॥

हम तो अत्यन्त (संकट में) पड़े हुए, रागयुक्त और कष्टग्रस्त हैं, सुख में और दुःख में। किस गति को हम प्राप्त होंगे—नीली, या काली और अधम?

12.286.69

शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विहत्य देवलोकेषु पुनर्मानुषमेध्यथ ॥ १२.२८६.६९ ॥

शुद्ध कुल में उत्पन्न, कठोर व्रतों वाले पाण्डव, देवलोकों में जाकर फिर मनुष्यलोक में लौटोगे।

12.286.70

प्रजाविसर्गं च सुखेन लोके ।
प्रेत्यान्येदेहेषु सुखानि भुक्त्वा।
सुखेन संयास्यथ सिद्धसङ्ख्यां ।
मा वो भयं भवतु न वोऽस्तु पापम् ॥ १२.२८६.७० ॥

लोक में सुखपूर्वक संतान-परंपरा चलाकर, मृत्यु के बाद दूसरे शरीरों में सुख भोगकर, सुखपूर्वक सिद्धों की संख्या में जाओगे। तुम्हें भय न हो, और तुम्हें पाप न लगे।