महाभारत · अध्याय 12.287
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.287.1
अहो धर्मिष्ठता तस्य वृत्रस्यामिततेजसः ।
यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी ॥ १२.२८७.१ ॥
अहो, उस अमित तेजस्वी वृत्र की धर्मनिष्ठा कितनी महान थी, जिसका ज्ञान अतुलनीय था और विष्णु के प्रति भक्ति भी वैसी ही थी।
12.287.2
दुर्विज्ञेयमिदं तस्य विष्णोरमिततेजसः ।
कथं वा राजशार्दूल पदं तु ज्ञातवानसौ ॥ १२.२८७.२ ॥
हे राजशार्दूल, यह तत्त्व जानना कठिन है कि उस अमित तेजस्वी विष्णु-भक्त ने वह परम पद कैसे जाना।
12.287.3
भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत ।
भूयश्च मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शना ॥ १२.२८७.३ ॥
हे अच्युत, आपने जो कहा, उसमें मैं श्रद्धा रखता हूँ; परंतु फिर भी मेरे मन में एक ऐसी बुद्धि उत्पन्न हुई है जिसका स्वरूप अव्यक्त है।
12.287.4
कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ ।
धार्मिको विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च तदन्वये ॥ १२.२८७.४ ॥
हे भरतर्षभ, वृत्र, जो धार्मिक, विष्णु-भक्त और तत्त्वज्ञानी था तथा जिसके वंश में भी ऐसे ही लोग थे, वह इन्द्र के हाथों कैसे मारा गया?
12.287.5
एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छते भरतर्षभ ।
वृत्रः स राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः ॥ १२.२८७.५ ॥
हे भरतर्षभ, मेरे इस संशय को, जो पूछ रहा है, दूर कीजिए: हे राजशार्दूल, वह वृत्र इन्द्र द्वारा कैसे पराजित हुआ?
12.287.6
यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह ।
विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.२८७.६ ॥
हे पितामह, वह युद्ध कैसे हुआ, वह मुझे विस्तार से बताइए; हे महाबाहो, मुझे उसे जानने की बड़ी उत्सुकता है।
12.287.7
रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा ।
ददर्शाथाग्रतो वृत्रं धिष्ठितं पर्वतोपमम् ॥ १२.२८७.७ ॥
पूर्वकाल में इन्द्र देवगणों के साथ रथ पर निकले थे। फिर उन्होंने अपने सामने पर्वत के समान खड़े वृत्र को देखा।
12.287.8
योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोन्छ्रितमरिंदम् ।
शतानि विस्तरेणाथ त्रीणि चाभ्यधिकानि वै ॥ १२.२८७.८ ॥
हे शत्रुदमन! वह पाँच सौ योजन ऊँचा था, और उसका विस्तार तीन सौ से भी अधिक योजन था।
12.287.9
तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे ॥ १२.२८७.९ ॥
वृत्र का वैसा रूप देखकर, जो तीनों लोकों के लिए भी अजेय था, देवता भयभीत हो गए और उन्हें शान्ति नहीं मिली।
12.287.10
शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत ।
भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ॥ १२.२८७.१० ॥
हे राजन्! तब वृत्र के उस श्रेष्ठ रूप को देखकर, भय से, इन्द्र की जाँघें सहसा जड़ हो गईं।
12.287.11
ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निःस्वनः ।
देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्धे ह्युपस्थिते ॥ १२.२८७.११ ॥
तब उस युद्ध के आरम्भ होने पर देवों और असुरों सभी के वाद्यों का नाद और गर्जन उठ खड़ा हुआ।
12.287.12
अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमवस्थितम् ।
न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत ॥ १२.२८७.१२ ॥
हे कौरव्य! फिर वृत्र ने इन्द्र को सामने खड़ा देखा, किन्तु उसमें न कोई घबराहट उठी, न कोई भय, न कोई दृढ़ संकल्प ही जागा।
12.287.13
ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम् ।
शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः ॥ १२.२८७.१३ ॥
तब तीनों लोकों को भयभीत करने वाला युद्ध छिड़ गया — शक्र, देवताओं के राजा, और महात्मा वृत्र के बीच।
12.287.14
असिभिः पट्टसैः शूलैः शक्तितोमरम्रुद्गरैः ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः ॥ १२.२८७.१४ ॥
तलवारों, पट्टिशों, शूलों, शक्ति, तोमर और गदाओं से, अनेक प्रकार के पत्थरों से तथा भारी टंकार करने वाले धनुषों से (युद्ध हुआ)।
12.287.15
अस्त्रैश्च विविर्धौर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च ।
देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम् ॥ १२.२८७.१५ ॥
अनेक प्रकार के दिव्य अस्त्रों और अग्नि-उल्काओं से (भरा हुआ), तब देवों और असुरों की सेनाओं से सब कुछ व्याकुल हो उठा।
12.287.16
पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तदा ।
ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ १२.२८७.१६ ॥
तब पितामह (ब्रह्मा) के नेतृत्व में सभी देवगण और महाभाग ऋषि उस युद्ध को देखने आए।
12.287.17
विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ ।
गन्धर्वाश्च विमानाग्रैरप्सरोभिः समागमन् ॥ १२.२८७.१७ ॥
हे महाराज! भरतश्रेष्ठ! सिद्धगण श्रेष्ठ विमानों में और गन्धर्व विमानों के साथ अप्सराओं सहित एकत्र हुए।
12.287.18
ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभूतां वरः ।
अश्मवर्षेण देवेन्द्रं सर्वतः समवाकिरत् ॥ १२.२८७.१८ ॥
तब धर्मात्माओं में श्रेष्ठ वृत्र ने आकाश को ढक लिया और देवेन्द्र पर सब ओर से पत्थरों की वर्षा कर दी।
12.287.19
ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शरवृष्टिभिः ।
अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे ॥ १२.२८७.१९ ॥
तब क्रुद्ध देवगणों ने चारों ओर बाणों की वर्षा से युद्ध में वृत्र द्वारा भेजी गई पत्थरों की वर्षा को दूर हटा दिया।
12.287.20
वृत्रस्तु कुरुशार्दूल महामायो महाबलः ।
मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वशः ॥ १२.२८७.२० ॥
परन्तु हे कुरुशार्दूल, महामायावी और महाबलशाली वृत्र ने मायायुद्ध से देवेन्द्र को सब ओर से मोहित कर दिया।
12.287.21
तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः ।
रथन्तरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत् ॥ १२.२८७.२१ ॥
वृत्र से पीड़ित उन शतक्रतु इन्द्र पर तब मोह छा गया, तब वसिष्ठ ने वहाँ रथन्तर के द्वारा उन्हें जाग्रत किया।
12.287.22
देवश्रेष्ठोऽस्ति देवेन्द्र दैत्यासुरनिबर्हण ।
त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि ॥ १२.२८७.२२ ॥
हे देवेन्द्र, आप देवों में श्रेष्ठ हैं, दैत्यों और असुरों का संहार करने वाले हैं, तीनों लोकों के बल से युक्त हैं; हे शक्र, आप क्यों विषाद कर रहे हैं?
12.287.23
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्पतिः ।
सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः ॥ १२.२८७.२३ ॥
यह ब्रह्मा, विष्णु और शिव, जगत्पति, भगवान सोम तथा सभी परम ऋषि (तुम्हारे साथ हैं)।
12.287.24
समुद्विग्नं समीक्ष्य त्वां स्वस्तीत्यूचुर्जयाय ते ।
मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून्सुराधिप ॥ १२.२८७.२४ ॥
तुम्हें अत्यधिक व्याकुल देखकर उन्होंने विजय के लिए तुम्हें 'स्वस्ति' कहा। हे शक्र, कोई अन्य सामान्य जन की भाँति दुर्बलता मत करो; युद्ध में आर्य-निश्चय करके शत्रुओं का वध करो, हे सुराधिप।
12.287.25
एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ।
निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुराधिप ॥ १२.२८७.२५ ॥
यह लोकगुरु त्र्यक्ष, सब लोकों से नमस्कृत भगवान आपको देख रहे हैं। हे सुराधिप, मोह त्याग दो।
12.287.26
एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः ।
स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै ॥ १२.२८७.२६ ॥
ये ब्रह्मर्षि, बृहस्पति जिनके अग्रणी हैं, हे शक्र, दिव्य स्तोत्र से आपकी स्तुति कर रहे हैं, विजय के लिए।
12.287.27
एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना ।
अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः ॥ १२.२८७.२७ ॥
महात्मा वसिष्ठ द्वारा इस प्रकार जगाए जाने पर, परम तेजस्वी वासव में अत्यधिक बल उत्पन्न हुआ।
12.287.28
ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः ।
योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत ॥ १२.२८७.२८ ॥
तब बुद्धि को प्राप्त करके भगवान पाकशासन ने महान योग से युक्त होकर उस माया को दूर कर दिया।
12.287.29
ततोऽङ्गिरः सुतः श्रीमांस्ते चैव सुमहर्षयः ।
दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तुमुपागम्य महेश्वरम् ॥ १२.२८७.२९ ॥
तब अंगिरा के श्रीमान पुत्र और वे महर्षि, वृत्र के पराक्रम को देखकर महेश्वर के पास गए।
12.287.30
ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया ।
ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः ॥ १२.२८७.३० ॥
वृत्र के विनाश के लिए, लोकों के हित की कामना से, उन्होंने कहा। तब भगवान जगत्पति का तेज ज्वर बनकर।
12.287.31
समाविशत्तदा रौद्रं वृत्रं लोकपतिं तदा ।
विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः ॥ १२.२८७.३१ ॥
तब उस भयानक वृत्र में, जो लोकों का स्वामी था, वह प्रविष्ट हुआ। और भगवान देव विष्णु, जो सभी लोकों द्वारा पूजित हैं, भी (उसमें प्रविष्ट हुए)।
12.287.32
ऐन्द्रं समाविशुद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः ।
ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम्।
वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः ॥ १२.२८७.३२ ॥
इन्द्र का वज्र (उसमें) प्रविष्ट हुआ, जो लोकों की रक्षा में लगा था। तब बुद्धिमान बृहस्पति ने शतक्रतु (इन्द्र) के पास जाकर, और महातेजस्वी वसिष्ठ तथा सभी परम ऋषियों ने (भी)।
12.287.33
ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम् ।
ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो ॥ १२.२८७.३३ ॥
वे वरदाता, लोकपूजित वासव (इन्द्र) के पास पहुँचकर एकाग्र मन से बोले — 'हे प्रभो, वृत्र का वध करो।'
12.287.34
एष वृत्रो महाञ्शक्रे बलेन महता वृतः ।
विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः ॥ १२.२८७.३४ ॥
यह महान वृत्र, इन्द्र के विरुद्ध महान बल से घिरा हुआ, सबका आत्मा, सर्वव्यापी और अनेक मायाओं वाला, प्रसिद्ध है।
12.287.35
तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर ॥ १२.२८७.३५ ॥
इसलिए असुरों में श्रेष्ठ इस (वृत्र) को, जो तीनों लोकों से भी अजेय है, योग का आश्रय लेकर मार डालो; हे सुरेश्वर, उसे तुच्छ मत समझो।
12.287.36
अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ ॥ १२.२८७.३६ ॥
इसने बल प्राप्त करने के लिए छह हजार वर्षों तक तपस्या की है, हे अमरों के स्वामी; और ब्रह्मा ने इसे वर दिया है।
12.287.37
महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च ।
महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर ॥ १२.२८७.३७ ॥
योगियों की महानता, महामाया की शक्ति, महान बल तथा सर्वोत्तम तेज, हे सुरेश्वर।
12.287.38
एतत्त्वां मामकं तेजः समाविशति वासव ।
वृत्रमेवं त्ववध्यं तं वज्रेण जहि दानवम् ॥ १२.२८७.३८ ॥
हे वासव, मेरा यह तेज तुममें प्रवेश करता है। उस अवध्य दानव वृत्र को वज्र से मार डालो।
12.287.39
भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम् ।
वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ ॥ १२.२८७.३९ ॥
हे भगवान, आपकी कृपा से मैं उस दुर्जय दैत्य को वज्र से मार डालूँगा, आपके देखते हुए, हे सुरश्रेष्ठ।
12.287.40
आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे ।
देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत् ॥ १२.२८७.४० ॥
जब उस दैत्य महासुर में ज्वर प्रवेश कर रहा था, तभी देवताओं और ऋषियों के हर्ष से महान नाद उठा।
12.287.41
ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्ख्याश्च सुमहास्वनाः ।
मुरजा डिण्डिभाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः ॥ १२.२८७.४१ ॥
तब दुंदुभियाँ और अत्यंत गर्जन करने वाले शंख, मुरज और डिंडिम सहस्रों की संख्या में बजने लगे।
12.287.42
असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपो महानभूत् ।
मायानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत ॥ १२.२८७.४२ ॥
सभी असुरों की स्मृति का महान लोप हो गया, और उनकी बलवान माया क्षण भर में नष्ट हो गई।
12.287.43
तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा ।
स्तुवन्तः शक्नमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि ॥ १२.२८७.४३ ॥
उसे आविष्ट जानकर ऋषियों और देवताओं ने भी, इन्द्र और ईशान की स्तुति करते हुए, उसे भी प्रेरित किया।
12.287.44
रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ।
ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीन्सुदुर्दृशम् ॥ १२.२८७.४४ ॥
युद्धकाल में रथ पर स्थित महात्मा शक्र का रूप, ऋषियों द्वारा स्तुत होते हुए, अत्यन्त दुर्दर्श था।