महाभारत · अध्याय 12.287
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.287.1
अहो धर्मिष्ठता तस्य वृत्रस्यामिततेजसः ।
यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी ॥ १२.२८७.१ ॥
अहो! अमित तेजस्वी वृत्राची धर्मनिष्ठा किती थोर होती! त्याचे ज्ञान अतुलनीय होते आणि विष्णूवरील त्याची भक्तीही तशीच होती.
12.287.2
दुर्विज्ञेयमिदं तस्य विष्णोरमिततेजसः ।
कथं वा राजशार्दूल पदं तु ज्ञातवानसौ ॥ १२.२८७.२ ॥
हे राजशार्दूल! अमित तेजस्वी विष्णूचे हे रहस्य जाणणे कठीण आहे; त्याने ते परमपद कसे जाणले?
12.287.3
भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत ।
भूयश्च मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शना ॥ १२.२८७.३ ॥
हे अच्युता! आपण सांगितलेल्यावर माझी श्रद्धा आहे; तरी पुन्हा माझ्या मनात एक अस्पष्ट बुद्धी, शंका उत्पन्न झाली आहे.
12.287.4
कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ ।
धार्मिको विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च तदन्वये ॥ १२.२८७.४ ॥
हे भरतर्षभा! धार्मिक, विष्णुभक्त आणि तत्त्वज्ञ असलेला वृत्र, ज्याच्या वंशातही असेच लोक होते, तो इंद्राकडून कसा मारला गेला?
12.287.5
एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छते भरतर्षभ ।
वृत्रः स राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः ॥ १२.२८७.५ ॥
हे भरतर्षभा! विचारणाऱ्या मला हा संशय सांगा; हे राजशार्दूला, तो वृत्र इंद्राकडून कसा जिंकला गेला?
12.287.6
यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह ।
विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.२८७.६ ॥
हे पितामहा! ते युद्ध कसे घडले ते विस्ताराने सांगा; हे महाबाहो, मला त्याबद्दल फार उत्सुकता आहे.
12.287.7
रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा ।
ददर्शाथाग्रतो वृत्रं धिष्ठितं पर्वतोपमम् ॥ १२.२८७.७ ॥
पूर्वी इंद्र देवगणांसह रथात निघाला. तेव्हा त्याने आपल्या समोर पर्वतासारखा उभा असलेला वृत्र पाहिला.
12.287.8
योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोन्छ्रितमरिंदम् ।
शतानि विस्तरेणाथ त्रीणि चाभ्यधिकानि वै ॥ १२.२८७.८ ॥
हे शत्रुदमना! तो पाचशे योजने उंच उभा होता; आणि रुंदीने तीनशेहून अधिक योजने होता.
12.287.9
तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे ॥ १२.२८७.९ ॥
तिन्ही लोकांनाही न जिंकता येणारे वृत्राचे ते रूप पाहून देव भयभीत झाले; त्यांना शांती मिळाली नाही.
12.287.10
शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत ।
भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ॥ १२.२८७.१० ॥
हे राजा! तेव्हा वृत्राचे ते उत्तम रूप पाहून भयाने इंद्राच्या मांड्या अचानक जड झाल्या.
12.287.11
ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निःस्वनः ।
देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्धे ह्युपस्थिते ॥ १२.२८७.११ ॥
त्या युद्धाला प्रारंभ झाल्यावर देव आणि असुर सर्वांच्या वाद्यांचा नाद आणि गर्जना उठली.
12.287.12
अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमवस्थितम् ।
न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत ॥ १२.२८७.१२ ॥
हे कौरव्या! मग वृत्राने समोर उभ्या असलेल्या इंद्राला पाहिले; त्याच्यात कोणताही गोंधळ, भय किंवा निश्चय जागृत झाला नाही.
12.287.13
ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम् ।
शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः ॥ १२.२८७.१३ ॥
तेव्हा त्रैलोक्याला भयभीत करणारे युद्ध झाले — शक्र, सुरेंद्र आणि महात्मा वृत्र यांच्यात.
12.287.14
असिभिः पट्टसैः शूलैः शक्तितोमरम्रुद्गरैः ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः ॥ १२.२८७.१४ ॥
तलवारी, पट्टिश, शूल, शक्ती, तोमर, गदा, विविध दगड आणि प्रचंड आवाज करणारी धनुष्ये यांनी.
12.287.15
अस्त्रैश्च विविर्धौर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च ।
देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम् ॥ १२.२८७.१५ ॥
विविध दिव्य अस्त्रांनी आणि अग्निमय उल्कांनी; तेव्हा देव-असुरांच्या सैन्यांनी सर्वकाही व्याकूळ झाले.
12.287.16
पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तदा ।
ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ १२.२८७.१६ ॥
तेव्हा पितामहांना (ब्रह्मदेवांना) पुढे करून सर्व देवगण आणि महाभाग ऋषी ते युद्ध पाहण्यासाठी आले.
12.287.17
विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ ।
गन्धर्वाश्च विमानाग्रैरप्सरोभिः समागमन् ॥ १२.२८७.१७ ॥
हे महाराज! हे भरतश्रेष्ठा! सिद्ध उत्तम विमानांमध्ये, गंधर्व विमानांमध्ये अप्सरांसह एकत्र आले.
12.287.18
ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभूतां वरः ।
अश्मवर्षेण देवेन्द्रं सर्वतः समवाकिरत् ॥ १२.२८७.१८ ॥
तेव्हा धर्मात्म्यांमध्ये श्रेष्ठ वृत्राने आकाश झाकून टाकले आणि देवेंद्रावर सर्व बाजूंनी दगडांचा वर्षाव केला.
12.287.19
ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शरवृष्टिभिः ।
अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे ॥ १२.२८७.१९ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या देवगणांनी सर्व बाजूंनी बाणांच्या वर्षावाने युद्धात वृत्राने पाठवलेला दगडांचा वर्षाव परतवला.
12.287.20
वृत्रस्तु कुरुशार्दूल महामायो महाबलः ।
मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वशः ॥ १२.२८७.२० ॥
हे कुरुशार्दूला, महामायावी आणि महाबलवान वृत्राने मायायुद्धाने देवेंद्राला सर्व प्रकारे मोहित केले.
12.287.21
तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः ।
रथन्तरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत् ॥ १२.२८७.२१ ॥
वृत्राने पीडित झालेल्या त्या शतक्रतूला तेव्हा मोह आला; तेथे वसिष्ठांनी रथंतराने त्याला सावध केले.
12.287.22
देवश्रेष्ठोऽस्ति देवेन्द्र दैत्यासुरनिबर्हण ।
त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि ॥ १२.२८७.२२ ॥
हे देवेंद्रा, तू देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस; दैत्य-असुरांचा संहारक आहेस; त्रिलोकाच्या बलाने युक्त आहेस. हे शक्रा, तू का खिन्न होतोस?
12.287.23
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्पतिः ।
सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः ॥ १२.२८७.२३ ॥
हे ब्रह्मा, विष्णू, शिव, जगत्पती, भगवान सोम आणि सर्व परम ऋषी आहेत.
12.287.24
समुद्विग्नं समीक्ष्य त्वां स्वस्तीत्यूचुर्जयाय ते ।
मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून्सुराधिप ॥ १२.२८७.२४ ॥
तुला अत्यंत विचलित पाहून त्यांनी तुला विजयासाठी 'स्वस्ति' म्हटले. हे शक्रा, इतर कुणाप्रमाणे खचून जाऊ नकोस; युद्धात आर्य निश्चय करून शत्रूंना ठार कर, हे सुराधिपा.
12.287.25
एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ।
निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुराधिप ॥ १२.२८७.२५ ॥
लोकगुरू, त्र्यक्ष, सर्वलोकांनी नमस्कारलेले हे भगवान तुझ्याकडे पाहत आहेत. हे सुराधिपा, मोह सोड.
12.287.26
एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः ।
स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै ॥ १२.२८७.२६ ॥
बृहस्पती ज्यांच्या पुढे आहे असे हे ब्रह्मर्षी, हे शक्रा, दिव्य स्तोत्राने विजयासाठी तुझी स्तुती करत आहेत.
12.287.27
एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना ।
अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः ॥ १२.२८७.२७ ॥
महात्मा वसिष्ठांनी असे जागे केल्यावर उत्तम तेजस्वी वासवाला अत्यंत बळ आले.
12.287.28
ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः ।
योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत ॥ १२.२८७.२८ ॥
मग बुद्धी प्राप्त करून भगवान पाकशासनाने महान योगाने युक्त होऊन ती माया दूर केली.
12.287.29
ततोऽङ्गिरः सुतः श्रीमांस्ते चैव सुमहर्षयः ।
दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तुमुपागम्य महेश्वरम् ॥ १२.२८७.२९ ॥
मग अंगिरसाचा श्रीमान पुत्र आणि ते महर्षी वृत्राचा पराक्रम पाहून महेश्वराजवळ गेले.
12.287.30
ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया ।
ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः ॥ १२.२८७.३० ॥
वृत्राच्या नाशासाठी, लोकांच्या हिताच्या इच्छेने ते म्हणाले. मग जगत्पती भगवानांचे तेज ज्वर बनले.
12.287.31
समाविशत्तदा रौद्रं वृत्रं लोकपतिं तदा ।
विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः ॥ १२.२८७.३१ ॥
तेव्हा भयंकर वृत्रात, लोकांचा स्वामी असलेल्या त्याच्यात, तो प्रविष्ट झाला. आणि भगवान देव विष्णू, जे सर्व लोकांनी पूजिलेले आहेत, तेही (त्यात प्रविष्ट झाले).
12.287.32
ऐन्द्रं समाविशुद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः ।
ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम्।
वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः ॥ १२.२८७.३२ ॥
इंद्राचे वज्र त्याच्यात प्रविष्ट झाले; ते लोकरक्षणात रत होते. मग बुद्धिमान बृहस्पती शतक्रतू (इंद्र) जवळ गेले, आणि महातेजस्वी वसिष्ठ व सर्व परम ऋषीही (गेले).
12.287.33
ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम् ।
ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो ॥ १२.२८७.३३ ॥
ते वरदाता, लोकपूजित वासवाजवळ (इंद्राजवळ) पोहोचून एकाग्र मनाने म्हणाले — 'हे प्रभो, वृत्राचा वध कर.'
12.287.34
एष वृत्रो महाञ्शक्रे बलेन महता वृतः ।
विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः ॥ १२.२८७.३४ ॥
हा महान वृत्र, इंद्राविरुद्ध प्रचंड बलाने वेढलेला; सर्वात्मा, सर्वव्यापी आणि अनेक मायांनी युक्त म्हणून प्रसिद्ध आहे.
12.287.35
तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर ॥ १२.२८७.३५ ॥
म्हणून, तिन्ही लोकांनाही जिंकण्यास कठीण अशा या असुरश्रेष्ठाला योगाचा आश्रय घेऊन मार; हे सुरेश्वरा, त्याचा अवमान करू नकोस.
12.287.36
अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ ॥ १२.२८७.३६ ॥
बलासाठी याने साठ हजार वर्षे तप केले, हे अमराधिपा; आणि ब्रह्म्याने याला वर दिला.
12.287.37
महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च ।
महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर ॥ १२.२८७.३७ ॥
योग्यांचे महत्त्व, महामायेचे सामर्थ्य, महाबल आणि श्रेष्ठ तेज, हे सुरेश्वरा.
12.287.38
एतत्त्वां मामकं तेजः समाविशति वासव ।
वृत्रमेवं त्ववध्यं तं वज्रेण जहि दानवम् ॥ १२.२८७.३८ ॥
हे वासवा, माझे हे तेज तुझ्यात प्रवेश करत आहे. त्या अवध्य दानव वृत्राला वज्राने ठार कर.
12.287.39
भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम् ।
वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ ॥ १२.२८७.३९ ॥
हे भगवन्, आपल्या प्रसादाने त्या दुर्जय दितिजाला वज्राने मी ठार करीन, आपण पाहत असताना, हे सुरश्रेष्ठा.
12.287.40
आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे ।
देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत् ॥ १२.२८७.४० ॥
त्या दैत्य महासुरात ज्वर प्रवेश करत असताना, देव आणि ऋषी यांच्या हर्षातून मोठा नाद उठला.
12.287.41
ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्ख्याश्च सुमहास्वनाः ।
मुरजा डिण्डिभाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः ॥ १२.२८७.४१ ॥
मग दुंदुभी, अति गर्जणारे शंख, मुरज आणि डिंडिम हजारोंनी वाजू लागले.
12.287.42
असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपो महानभूत् ।
मायानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत ॥ १२.२८७.४२ ॥
सर्व असुरांची मोठी स्मृतिभ्रंश झाली, आणि बलवान माया क्षणार्धात नष्ट झाली.
12.287.43
तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा ।
स्तुवन्तः शक्नमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि ॥ १२.२८७.४३ ॥
त्याला आविष्ट झालेले जाणून ऋषी आणि देवांनी इंद्र व ईशानाची स्तुती करीत त्यालाही प्रेरित केले.
12.287.44
रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ।
ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीन्सुदुर्दृशम् ॥ १२.२८७.४४ ॥
युद्धकाळी रथावर उभ्या असलेल्या महात्मा शक्राचे रूप, ऋषींकडून स्तुती केले जात असताना, पाहण्यास अत्यंत कठीण होते.