مهابهاراتا · أدهيايا 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
أخبرني يا جدّ، ما هذا الأدهياتما الذي يوجد هنا في الإنسان، ومن أين ينشأ.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
يا بني، سأشرح لك ما هو الأسمى من كل معرفة تُدرك بالعقل، وهو ما تسألني عنه؛ فاسمع هذا الشرح.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
الأرض والهواء والفضاء والماء، والخامس النور؛ هذه هي العناصر الكبرى، وهي أصل كل كائن ومنتهاه.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
يا ثور البهاراتا، إن تجمع صفاتها هو الجسد؛ وصفاتها تتلاشى باستمرار ثم تنشأ من جديد.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
ثم تمضي الكائنات المخلوقة مراراً وتكراراً؛ وتنشأ العناصر الكبرى من الكائنات، كما تنشأ الأمواج في البحر.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
كما تمد السلحفاة أطرافها هنا ثم تسحبها، كذلك تنكمش العناصر الصغرى داخل الكائنات الأكبر.
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
من الأثير يصدر الصوت حقًا، والصلابة صفة الأرض. ومن الهواء يصدر النفس، ومن الماء الطعم، ومن النار الصورة، كما يقال.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
وهكذا فإن كل هذا، الساكن والمتحرك، مصنوع من هذه وحدها. وعند الفناء يعود إليها، ولذلك تُذكر مرة أخرى.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
العناصر الكبرى الخمسة وحدها موجودة في جميع الكائنات. وقد رتب خالق الكائنات مواضع الحواس؛ فما يُدرك فيه شيء يصير موضوعه.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
الصوت والسمع وفتحات الحواس، هذه الثلاثة تنشأ من الأثير. والطعم والرطوبة واللسان، هذه تُذكر صفاتٍ للماء.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
الصورة والعين وحرارة الهضم، يُقال إن هذا النور ثلاثي. والرائحة والأنف والجسد، هذه تُذكر صفاتٍ للأرض.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
النفس واللمس والحركة، هذه تُذكر صفاتٍ للهواء. وهكذا أيها الملك، قد بُيّنت جميع الصفات المكوّنة من العناصر الخمسة.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
ساتفا وراجاس وتاماس والزمن والفعل والعقل، يا بهاراتا؛ والعقل سادسها بينها. هكذا رتّبها الرب.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
ما تراه في باطني القدمين والرأس، أعلاهما وأسفلهما، ففي هذا بعينه يوجد هذا العقل كله.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
في الإنسان خمس حواس؛ والسادس يُسمّى العقل؛ والسابع يسمّونه العقل المدرك؛ والثامن هو مرة أخرى عارف الحقل.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ينبغي تمييز الحواس والفاعل جزءاً جزءاً. التاما والساتفا والراجاس؛ وتلك الأحوال أيضاً تقوم عليها.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
العين للنظر وحده؛ والعقل يُحدث الشك؛ والعقل المدرك للحسم؛ والشاهد يُسمّى عارف الحقل.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
التاما والساتفا والراجاس، والزمن والفعل أيضاً، يا بهاراتا؛ العقل لا تقوده الصفات. العقل هو الحواس، والسادس العقل — كلها. فأين تكون الصفات إن غاب العقل؟
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
ما به يُرى هو العين؛ وحين تسمع يُقال لها الأذن. وحين تشم تصير الأنف؛ وحين تذوق تكون اللسان، لطعوم الأشياء.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
وحين تلمس تكون حاسة اللمس، للملموسات. والعقل يتغير مراراً؛ وحين يشتهي شيئاً، فحينئذ يصير هو العقل.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
قواعد العقل خمسة متميزة؛ يسمونها الحواس، وحين تفسد تفسد هي.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
العقل الكائن في الإنسان يجري في ثلاث حالات؛ فتارة ينال السرور، وتارة يحزن أيضاً.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
إنها لا تثبت أبداً لا في السرور ولا في الألم؛ وهذا العقل المكوّن من الحالات يدور في هذه الحالات الثلاث.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
كما أن البحر سيد الأنهار، ذو الأمواج، يبلغ الشاطئ، كذلك العقل المنغمس في الحالات يقيم في الحالة، في الذهن.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
ولكن حين يظهر الراجاس يتبعه بحسب حاله الفرح والمسرة والنعيم والسعادة وطمأنينة النفس.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
ويظهر في الإنسان بوجه ما الصفات الساتفية، وكذلك الحرقة والحزن والكرب وعدم الرضا وقلة الصبر.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
هذه علامات الراجاس تظهر بأسباب وبغير أسباب: الجهل والتعلق والوهم والغفلة والجمود والخوف.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
وعدم الازدهار والذل والاضطراب والنوم والكسل، وكذلك تظهر صفات التاماس المتنوعة بوجه ما.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
ومن بينها ما يقوم في الجسد أو الذهن مقترنًا بالسرور فهو حالة ساتفية؛ ينبغي أن يُنظر إليه هكذا بتجرد.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
وما يقوم مقترنًا بالألم ومؤذيًا للنفس فهو الراجاس الفاعل؛ ينبغي التأمل فيه دون اضطراب.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
وما كان مقترنًا بالوهم في الجسد أو في العقل، ومتجاوزًا للاستدلال وغير قابل للمعرفة، فينبغي أن تعرفه بأنه التمس.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
من فهم على هذا النحو جميع مسارات العقل المبينة هنا صار حكيمًا؛ فأي علامة أخرى للحكيم؟
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
فاعرف هذا الفرق بين السَّتْفا والعارف بالحقل، هذين اللطيفين: هنا يُنشئ أحدهما الصفات، والآخر لا يُنشئ الصفات.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
هما بطبيعتهما منفصلان، ومع ذلك متصلان دائمًا، كما أن السمكة، وهي غير الماء، متصلة به.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
الصفات لا تعرف الذات؛ أما هو فيعرف الصفات تمامًا. والرائي الكامل للصفات يُعدّ كأنه خالقها.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
ليس للسّتْفا مستند؛ والوعي ينشأ بخلق الصفات. والسّتْفا يُنشئها غيرها، وهي لا تعرف الصفات أبدًا.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
يخلق العارف بالحقل الصفات والساتفا ويراقبها. وهذا الاتحاد بين الساتفا والعارف بالحقل ثابت.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
بالحواس تتشكل البصيرة في الوسط، كما لأجل مصباح. أما الذين لا عيون لهم ولا يعلمون، فالحواس عندهم كالمصباح.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
إذ يعلم هكذا أن هذه هي طبيعته، يعيش الإنسان لا يحزن ولا يفرح، متحررًا من الحسد.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
إن إنتاجه لهذه الصفات أمر ثابت بطبيعته. وكما تنسج العنكبوت الخيط، ينبغي أن تُعرف الصفات كخيوط.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
ما فنى لا يعود، ولا يُدرَك النشاط. هكذا يقرر بعضهم، ويقول آخرون إنه الكف.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
هكذا، بعد أن يحل عقدة القلب الراسخة هذه المصنوعة من العقل والهم، فليجلس في سعادة، متحررًا من الحزن، والشكوك مقطوعة.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
كما يُنهك الناس الذين يسقطون في نهر مليء بالوهم فيجهلون عمقه، كذلك يعاني الذين يفتقرون إلى يوغا العقل.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
لا يُنهك الحكماء وهم يعبرون الماء سباحةً إلى الضفة الأخرى؛ فالمعرفة هي أعظم طوف للثابتين العارفين بالذات.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
لا يعرف الحكماء خوفًا عظيمًا، بينما يعرف الجهلاء خوفًا عظيمًا جدًا. ولا مسار لأحد أعظم من هذا؛ وهنا يُظهر المساواة مرة واحدة.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
من يقوم دفعةً واحدة بعمل كثير العيوب، ومن يُفسد ما سبق فعله، كلاهما يفعل ما هو غير مستحسن: المُفسِد والفاعل.