ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸੁਣ।
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ; ਇਹ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੈ।
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਨਿਰੰਤਰ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
ਫਿਰ ਸਿਰਜੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਭੂਤ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਜਿਵੇਂ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ।
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਭੂਤ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਘੋਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਘਾਤ (ਠੋਸਪਣ) ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਲ ਤੋਂ ਰਸ, ਅਤੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰਚੇ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀ-ਛਿਦਰ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਰਸ, ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਜੀਭ — ਇਹ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
ਰੂਪ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਪਾਚਨ (ਤਪਸ਼) — ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜੋਤ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਧ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ — ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
ਪ੍ਰਾਣ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾ — ਇਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ।
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤਮ, ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਿਆ।
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ, ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ; ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤਵੀਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੈ।
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵੀ ਭਾਗ-ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤਮ, ਸਤ੍ਵ, ਰਜ; ਉਹ ਭਾਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ।
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
ਅੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹੀ ਹੈ; ਮਨ ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ; ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
ਤਮ, ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਕਾਲ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਰਮ; ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ; ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ ਮਨ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਕਿੱਥੋਂ?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨੇਤਰ ਹੈ; ਸੁਣਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸ੍ਰੋਤ ਕਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁੰਘਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਘ੍ਰਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਰਸ ਚੱਖਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਰਸਨਾ ਹੈ, ਰਸਾਂ ਦੀ।
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
ਛੂਹਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਪਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਛੋਹਾਂ ਦੀ। ਬੁੱਧੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਇਹ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੇ (ਬੁੱਧੀ) ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
ਉਹ ਨਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਦੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸਾਗਰ ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਨਾਰੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੁੱਧੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਦਿਆਂ ਹਰਸ਼, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਪ, ਸ਼ੋਕ, ਸੰਤਾਪ, ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਉਹ ਲੱਛਣ ਹੇਤੂ ਅਤੇ ਅਹੇਤੂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਅਵਿਦਿਆ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਭੈ।
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
ਅਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਦੈਨ, ਪ੍ਰਮੋਹ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਤੰਦ੍ਰਾ — ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰੀਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਵਰਤਿਆ ਰਜੋਗੁਣ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਤਮਸ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
ਇੱਥੇ ਦੱਸੀਆਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਜਾਣ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਖਮ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰਚਦਾ।
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਦਾ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲ ਪੱਕਾ ਹੈ।
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੀਵੇ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚਕਾਰ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਹਨ।
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਸੋਗ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਈਰਖਾ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ।
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਸਿੱਧ ਹੀ ਹੈ। ਮੱਕੜੀ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ; ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਇਸਨੂੰ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਸੋਗ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੇ ਕੱਟ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ।
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਧੀਰਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬੇੜੀ ਹੈ।
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਣਜਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਗਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
ਜੋ ਇੱਕ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਗਾੜਨਾ ਅਤੇ ਕਰਨਾ ਦੋਵੇਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।