మహాభారతం · అధ్యాయం 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
మనిషిలో ఇక్కడ ఉన్న ఈ అధ్యాత్మం అనేది ఏమిటో, అది ఎక్కడ నుండి వస్తుందో, ఆ విషయాన్ని నాకు చెప్పండి, పితామహా.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
బుద్ధితో తెలుసుకోదగిన సర్వజ్ఞానంలో అత్యున్నతమైనదాన్ని నీవు నన్ను అడుగుతున్నావు; ఓ కుమారా, దాని గురించి నేను నీకు వివరిస్తాను; ఈ వివరణను విను.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జలం, ఐదవది అయిన తేజస్సు; ఇవి మహాభూతాలు; అన్ని ప్రాణులకూ ఇవే పుట్టుకకు, లయానికి మూలాలు.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
భరతశ్రేష్ఠా, వాటి గుణాల సమూహమే శరీరం; వాటి గుణాలు నిరంతరం లీనమవుతూ మళ్లీ ఉద్భవిస్తూ ఉంటాయి.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
అప్పుడు సృష్టించబడిన ఆ ప్రాణులు మళ్లీ మళ్లీ వెళ్తాయి; మహాభూతాలు ప్రాణుల నుండి వస్తాయి, సముద్రంలో అలలు వలె.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
తాబేలు తన అవయవాలను చాచి తరువాత వాటిని ముడుచుకున్నట్లు, అలాగే చిన్న భూతాలు పెద్ద ప్రాణులలో లీనమవుతాయి.
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
ఆకాశం నుండి నిజంగా వచ్చేది ధ్వని; ఘనత్వం భూమి గుణం. వాయువు నుండి ప్రాణం, జలం నుండి రసం, తేజస్సు నుండి రూపం అని చెప్పబడింది.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
ఇలా, స్థావర జంగమాత్మకమైన ఈ సర్వమూ వీటితోనే ఏర్పడినది. ప్రళయంలో అది వాటిలోకే తిరిగి చేరుతుంది; అందుచేత మళ్ళీ అవే నిర్దేశించబడతాయి.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
ఐదు మహాభూతాలే సర్వ ప్రాణులలో ఉన్నాయి. భూతాలను సృష్టించిన వాడు విషయాలను ఏర్పరచాడు; దేనిలో ఏది గ్రహించబడుతుందో దాని విషయమవుతుంది.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
శబ్దం, శ్రవణం, ఇంద్రియ రంధ్రాలు — ఈ మూడూ ఆకాశం నుండి పుట్టినవి. రసం, స్నేహం, నాలుక — ఇవి జలం గుణాలుగా స్మరించబడతాయి.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
రూపం, కన్ను, పరిపాకం (వేడి) — మూడు విధాల తేజస్సు అనబడుతుంది. వాసన, ముక్కు, శరీరం — ఇవి భూమి గుణాలుగా స్మరించబడతాయి.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
ప్రాణం, స్పర్శ, చేష్ట — ఇవి వాయువు గుణాలుగా స్మరించబడతాయి. ఓ రాజా, ఈ విధంగా పంచభూతాత్మకమైన సమస్త గుణాలూ వివరించబడ్డాయి.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు, కాలం, కర్మ, బుద్ధి, ఓ భారతా; వీటిలో ఆరవది మనస్సు. ఈశ్వరుడు వీటిని ఇలా కల్పించాడు.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
పాదాల అరికాళ్ళలోనూ, తలలోనూ, పైకి క్రిందికి నీవు చూసేదంతా; దీనిలోనే ఈ సంపూర్ణ బుద్ధి ఉంది.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
మనిషిలో అయిదు ఇంద్రియాలు; ఆరవది మనస్సు అంటారు; ఏడవది బుద్ధి అంటారు; ఎనిమిదవది క్షేత్రజ్ఞుడు.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ఇంద్రియాలు, కర్త కూడా భాగాలుగా గ్రహించాలి. తమస్సు, సత్త్వం, రజస్సు; అవే ఆ భావాలు కూడా వాటిపై ఆధారపడినవి.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
కన్ను చూడడానికే; మనస్సు సందేహం కలిగిస్తుంది; బుద్ధి నిశ్చయించడానికి; సాక్షిని క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
తమస్సు, సత్త్వం, రజస్సు, కాలం, ఓ భారతా, కర్మ; బుద్ధి గుణాలచే నడపబడదు; బుద్ధియే ఇంద్రియాలు, ఆరవదైన మనస్సు కూడా అన్నీ. బుద్ధి లేనప్పుడు గుణాలు ఎక్కడ?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
దేనితో చూడబడుతుందో అది కన్ను; వినే ఆ బుద్ధి శ్రోత్రం అని చెప్పబడుతుంది. వాసన చూసేటప్పుడు అది ఘ్రాణం అవుతుంది; రుచి చూసేటప్పుడు అది రసన, రసాలను.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
స్పర్శించేటప్పుడు అది స్పర్శనం, స్పర్శలను. బుద్ధి పదే పదే వికారం పొందుతుంది. దేనినైనా కోరినప్పుడు అదే మనస్సు అవుతుంది.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
బుద్ధికి ఈ అధిష్ఠానాలు ఐదు విధాలుగా వేరుగా ఉన్నాయి. వాటిని ఇంద్రియాలు అంటారు; అవి దుష్టమైనప్పుడు (బుద్ధి) దుష్టమవుతుంది.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
మనిషిలో నిలిచి ఉన్న బుద్ధి మూడు భావాలలో వర్తిస్తుంది. కొన్నిసార్లు అది ప్రీతిని పొందుతుంది, కొన్నిసార్లు శోకిస్తుంది.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
అది సుఖం వల్లనైనా, దుఃఖం వల్లనైనా ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండదు. భావస్వరూపమైన ఆ బుద్ధి ఈ మూడు భావాలలో తిరుగుతుంది.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
నదులకు ప్రభువైన సముద్రం అలలతో తీరాన్ని చేరినట్లు, భావాలను పొందిన బుద్ధి భావంలో, మనస్సులో వర్తిస్తుంది.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
కాని రజోగుణం ప్రవర్తించినప్పుడు, దాని భావాన్ని అనుసరించి హర్షం, ప్రీతి, ఆనందం, సుఖం, చిత్తశాంతి కూడా కలుగుతాయి.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
ఏదో విధంగా మనిషిలో సాత్త్విక గుణాలు కూడా కలుగుతాయి; అలాగే పరితాపం, శోకం, సంతాపం, అసంతృప్తి, అసహనం కూడా కలుగుతాయి.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
రజోగుణం యొక్క ఆ లక్షణాలు హేతువుల ద్వారా, అహేతువుల ద్వారా కనిపిస్తాయి: అవిద్య, రాగం, మోహం, ప్రమాదం, స్తబ్ధత, భయం.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
అసమృద్ధి, దైన్యం, ప్రమోహం, స్వప్నం, తంద్ర — ఇలా అనేక తామస గుణాలు ఏదో విధంగా కలుగుతాయి.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
వాటిలో శరీరంలో లేదా మనస్సులో ప్రీతితో కూడినది ఏదో అది సాత్త్విక భావం; దానిని అలాగే నిర్లిప్తంగా చూడాలి.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
ఇంకా, దుఃఖంతో కూడి తనకు అప్రీతికరమైనది ఏదో అది ప్రవృత్తమైన రజోగుణం; దానిని ఉద్రేకం లేకుండా ఆలోచించాలి.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
శరీరంలో లేదా మనస్సులో మోహంతో కూడినది ఉంటే, తర్కానికి అందనిదీ తెలియరానిదీ అయిన దానిని తమస్సుగా గ్రహించాలి.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
ఇక్కడ వివరించిన బుద్ధి గతులన్నింటినీ ఈ విధంగా తెలుసుకున్నవాడు జ్ఞాని అవుతాడు; జ్ఞానికి ఇంతకంటే వేరే లక్షణం ఏముంది?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
సత్త్వానికి, క్షేత్రజ్ఞునికి ఉన్న ఈ భేదాన్ని తెలుసుకో; ఈ రెండు సూక్ష్మమైనవి. ఇక్కడ ఒకటి గుణాలను సృష్టిస్తుంది, మరొకటి గుణాలను సృష్టించదు.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
స్వభావంతో ఇవి రెండూ వేరువేరు, అయినా ఎల్లప్పుడూ కలిసే ఉంటాయి; చేప నీటికి భిన్నమైనా నీటితో కలిసి ఉన్నట్లు.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
గుణాలు ఆత్మను తెలియవు; అతడు గుణాలను పూర్తిగా తెలుసుకుంటాడు. గుణాల పరిపూర్ణ ద్రష్ట సృష్టికర్తలా భావించబడతాడు.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
సత్త్వానికి ఆశ్రయం లేదు; గుణాల సృష్టితో చేతన కలుగుతుంది. సత్త్వాన్ని ఇతరులు సృష్టిస్తారు; అతడు గుణాలను ఎప్పుడూ తెలుసుకోడు.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
క్షేత్రజ్ఞుడు గుణాలను, సత్త్వాన్ని సృష్టిస్తాడు, వాటిని పరిశీలిస్తాడు. సత్త్వానికీ క్షేత్రజ్ఞునికీ ఉన్న ఈ సంయోగం స్థిరమైనది.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ఇంద్రియాల ద్వారా దీపం కోసం బుద్ధి మధ్యలో సిద్ధం చేయబడుతుంది. కన్నులు లేనివారికి, తెలియనివారికి ఇంద్రియాలు దీపంలా ఉంటాయి.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
ఇలా ఇది స్వభావమే అని తెలుసుకొని మనిషి జీవిస్తాడు; శోకించకుండా, హర్షించకుండా, మాత్సర్యం విడిచి.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
ఈ గుణాలను అది సృష్టించడం స్వభావసిద్ధమే. సాలీడు దారంలా, గుణాలను దారాలుగా తెలుసుకోవాలి.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
నశించినవి తిరిగి రావు; ప్రవృత్తి కనిపించదు. ఇలా కొందరు నిశ్చయిస్తారు; మరికొందరు ఇది నివృత్తి అంటారు.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
ఇలా బుద్ధి, చింతలతో బిగిసిన ఈ హృదయ గ్రంథిని విడిచి, శోకం లేక, సంశయాలు ఛేదించి సుఖంగా ఉండాలి.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
జ్ఞానం లేనివారు మోహంతో నిండిన నదిలో లోతులో పడి అలసిపోయినట్లు, బుద్ధియోగం లేనివారు కూడా అలాగే బాధపడతారు.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
జ్ఞానులు నీటిని ఈదుతూ అవతలి ఒడ్డుకు చేరేటప్పుడు అలసిపోరు; ఆత్మను తెలిసిన ధీరులకు జ్ఞానమే శ్రేష్ఠమైన నావ.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
జ్ఞానులకు గొప్ప భయం ఉండదు; అజ్ఞానులకే అత్యంత గొప్ప భయం కలుగుతుంది. ఎవరి గతి కూడా దీనికంటే మించినది కాదు; ఇక్కడ అది ఒకసారి సమానత్వాన్ని చూపుతుంది.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
ఒకేసారి అనేక దోషాలతో పని చేసేవాడు, ముందు చేసిన పనిని చెడగొట్టేవాడు — ఈ రెండింటినీ అతడు చేస్తాడు; చెడగొట్టడం మరియు చేయడం రెండూ అతనికి అప్రియమే.