マハーバーラタ · 章 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
祖父よ、人の内にここに存在するこのアディヤートマとは何か、そしてそれがどこから生じるのかを私に教えてください。
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
わが子よ、知性によって知られうるあらゆる知識のうちで至高のもの、そなたが私に尋ねているそれを、私はそなたに説き明かそう。その説明を聞きなさい。
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
地、風、空、水、そして第五の火、これらが大元素であり、すべての存在の生起と消滅である。
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
バラタの牡牛よ、それらの性質の集合体が身体である。その性質は絶えず消滅し、また生じる。
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
そして生まれた存在は幾度も去ってゆく。大元素は存在から生じ、海の波のように。
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
亀がここで手足を伸ばしてはまた引き込めるように、小さな元素は大きな存在の内へと収まる。
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
空からは確かに音が生じ、堅固さは地の性質である。風からは気息、水からは味、火からは形が生じると言われる。
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
このように、不動と動くものすべては、これらからのみ成っている。劫の終わりにそれはこれらへ還り、それゆえ再びこれらが述べられる。
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
五大元素のみがあらゆる生き物に存在する。生き物を創造した者は感覚の対象を定めた。見られるものの中で、それがその対象となる。
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
音、聴覚、感覚の穴――この三つは空から生じる。味、潤い、舌――これらは水の性質とされる。
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
形、眼、消化の熱――この三重の光が語られる。香、鼻、身体――これらは地の性質とされる。
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
気息、触、動き――これらは風の性質とされる。王よ、こうして五大から成る一切の性質が説き明かされた。
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
サットヴァ、ラジャス、タマス、時間、行為、知性、バーラタよ。そしてこれらの中で第六は意である。主はこのように配列された。
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
足の裏と頭、上と下に見るもの、その中にこそこの全き知性が存在する。
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
人には五感があり、第六は意と呼ばれる。第七は知性と言われ、第八は再び場を知る者である。
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
諸感官と行為者は部分ごとに識別されるべきである。タマス、サットヴァ、ラジャス、それらの状態もそれらに依拠する。
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
眼はただ見るためにあり、意は疑いを生じ、知性は決定のためにあり、証人は知田者と呼ばれる。
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
タマス、サットヴァ、ラジャス、時間、行為もまた、バーラタよ。知性は諸性質によって導かれない。知性こそ諸感官であり、第六の意もすべてである。知性がなければ、諸性質はどこにあろうか。
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
それによって見られるものが眼であり、聞くときそれは耳と呼ばれる。嗅ぐとき鼻となり、味わうとき舌となって、もろもろの味を味わう。
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
触れるとき、それは触覚であり、触れられるものを感受する。覚（ブッディ）は幾度も変化し、何かを求めるとき、それが意となる。
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
覚（ブッディ）の依処は五種に分かれて別々である。それらを諸根（インドリヤ）と言い、それらが汚れると（覚も）汚れる。
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
人に宿る覚（ブッディ）は三つの状態の中で働く。ある時は喜びを得、またある時は嘆き悲しむ。
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
それは楽によっても苦によっても決して留まらない。状態から成るこの覚は、これら三つの状態を巡り続ける。
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
川の主である海が波とともに岸辺に至るように、状態に入った覚は状態の中、すなわち意の中に留まる。
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
しかし、ラジャス(激質)が起こると、その状態に従って喜び、愛着、歓喜、幸福、心の静けさも伴う。
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
何らかの仕方で人には善質(サットヴァ)の徳も生じ、同様に焼けつく苦しみ、悲しみ、苦悩、不満、忍耐のなさも生じる。
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
これらはラジャスの徴であり、原因のあるものもないものも見られる。無明、執着と迷妄、放逸、硬直、恐怖である。
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
繁栄の欠如、窮乏、混迷、眠りと怠惰。このように、タマス(暗質)の様々な性質もまたある程度生じる。
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
その中で、身体または心に喜びを伴って生じるものがサットヴァの状態である。それはそのように平静な心で見るべきである。
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
また、苦を伴って自分に不快をもたらすものが、活動するラジャスである。それに動揺せずに思惟すべきである。
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
身体や心において迷妄と結びついたもの、推論を超え知りがたいもの、それをタマス（暗性）と理解すべきである。
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
ここで説かれた知性のあらゆる道をこのように理解すれば、人は覚者となる。覚者のしるしとして、これ以外に何があろうか。
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
サットヴァと場を知る者、この二つの微細なものの違いを知れ。一方は諸性質を生み出し、他方は諸性質を生み出さない。
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
両者は本性として別々であるが、常に結びついている。魚が水とは別のものでありながら、水と結びついているように。
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
諸性質は自己を知らない。彼は諸性質を完全に知る。諸性質の完全な見者は、あたかもそれらの創造者であるかのように見なされる。
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
サットヴァには拠り所がない。性質の生起によって意識が生じる。サットヴァは他者によって生み出され、それは決して諸性質を知らない。
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
場を知る者は諸性質とサットヴァを生じさせ、それを見届ける。サットヴァと場を知る者との結合は不変である。
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
感官によって、灯火のために知性が間に作られる。目のない無知な者にとって、感官は灯火のようなものである。
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
このように、これこそが本性であると知って、人は生きる。悲しまず喜ばず、嫉妬を離れて。
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
彼がこれらの性質を生み出すのは、本性によって成就されたことである。蜘蛛が糸を紡ぐように、性質は糸として知られるべきである。
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
滅したものは戻らず、活動は知覚されない。こうして或る者はそう断定し、他の者はそれを止滅と見なす。
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
このように、知性と思慮からなる心の固い結び目を解き放ち、憂いなく、疑いを断ち切って、安楽に座すべきである。
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
迷いに満ちた川に落ち、その深さを知らぬ者が疲れ果てるように、知性のヨーガを欠く者もまた同じく苦しむ。
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
賢者は水を泳いで彼岸へ渡るときも疲れない。自己を知る堅固な人々にとって、知識こそ最高の筏である。
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
賢者には大きな恐れはなく、無知な者には非常に大きな恐れがある。誰の行く道もこれ以上ではない。ここでそれは一度、平等を示す。
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
一度に多くの欠点を伴う行いをする者と、以前になされたことを損なう者は、どちらも不快なことをしている。損なう者も、行う者も。