महाभारत · अध्याय 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
मनुष्यामध्ये येथे असलेले जे अध्यात्म आहे, ते काय आहे आणि ते कोठून येते, ते मला सांगा, हे पितामह.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
बुद्धीने जाणण्यायोग्य सर्व ज्ञानांमध्ये जे परम आहे, ज्याविषयी तू मला विचारत आहेस, ते, वत्सा, मी तुला समजावून सांगेन; त्याचे हे स्पष्टीकरण ऐक.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, आप आणि पाचवे तेज; ही महाभूते आहेत, सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती व लय यांची ती मूळ आहेत.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
हे भरतर्षभा, त्यांच्या गुणांचा समूहच शरीर आहे; त्यांचे गुण सतत लीन होतात आणि पुन्हा प्रकट होतात.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
नंतर निर्माण झालेले ते प्राणी पुन्हा पुन्हा जातात; महाभूते प्राण्यांपासून (उत्पन्न होतात), जसे समुद्रात लाटा.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
कासव जसे येथे आपले अवयव पसरवून पुन्हा आवरून घेते, तसेच लहान भूते मोठ्या प्राण्यांमध्ये (विलीन होतात).
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
आकाशातून खरोखर जो घोष होतो आणि संघात (घनता) हा पृथ्वीचा गुण आहे. वायूपासून प्राण, जलापासून रस आणि तेजापासून रूप असे म्हटले जाते.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
अशा प्रकारे, स्थावर आणि जंगम हे सर्व यांनीच बनलेले आहे. प्रलयात ते त्यांच्यातच परत जाते; म्हणून पुन्हा त्यांचेच निर्देश केला जातो.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
पाच महाभूतेच सर्व प्राण्यांमध्ये आहेत. भूतांची निर्मिती करणाऱ्याने विषयांची योजना केली; ज्यात जे पाहिले जाते ते त्याचा विषय होते.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
शब्द, श्रवण आणि इंद्रियछिद्रे — ही तीन आकाशापासून उत्पन्न झालेली आहेत. रस, स्नेह आणि जिह्वा हे जलाचे गुण मानले जातात.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
रूप, चक्षू आणि परिपाक (उष्णता) — तीन प्रकारचे तेज म्हटले जाते. गंध, घ्राण आणि शरीर हे पृथ्वीचे गुण मानले जातात.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
प्राण, स्पर्श आणि चेष्टा — हे वायूचे गुण मानले जातात. हे राजा, अशा प्रकारे पंचमहाभूतांपासून बनलेले सर्व गुण सांगितले गेले.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
सत्त्व, रज, तम, काल, कर्म आणि बुद्धी, हे भारता; यांत सहावे मन. ईश्वराने हे असे रचले.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
पायाच्या तळव्यांत व डोक्यात, वर व खाली जे तू पाहतोस, त्यातच ही संपूर्ण बुद्धी आहे.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
माणसात पाच इंद्रिये; सहावे मन म्हटले जाते; सातव्याला बुद्धी म्हणतात; आणि आठवा क्षेत्रज्ञ.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
इंद्रिये आणि कर्ता हेही भागाभागाने ओळखावे. तम, सत्त्व, रज; तसेच ते भावही त्यांच्यावर आश्रित आहेत.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
डोळा पाहण्यासाठीच; मन संशय निर्माण करते; बुद्धी निश्चयासाठी; साक्षीला क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
तम, सत्त्व, रज, काल, हे भारता, कर्म; बुद्धी गुणांनी चालवली जात नाही; बुद्धीच इंद्रिये, सहावे मनही सर्व. बुद्धी नसता गुण कुठून?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
ज्याने पाहिले जाते ते नेत्र; ऐकणारी ती श्रोत्र म्हटली जाते. वास घेताना ती घ्राण होते; चव घेताना ती रसना होते, रसांची.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
स्पर्श करताना ती स्पर्शन होते, स्पर्शांची. बुद्धी वारंवार विकृत होते. काही इच्छिले की तीच मन होते.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
बुद्धीची ही अधिष्ठाने पाच प्रकारे वेगळी आहेत. त्यांना इंद्रिये म्हणतात; ती दूषित झाली की (बुद्धीही) दूषित होते.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
माणसात राहणारी बुद्धी तीन भावांत वावरते. कधी ती प्रीती मिळवते, तर कधी शोक करते.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
ती सुखाने किंवा दुःखाने कधीही स्थिर राहत नाही. भावस्वरूप ती बुद्धी या तीन भावांत फिरत राहते.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
नद्यांचा स्वामी असलेला सागर लाटांसह किनाऱ्याला जसा येतो, तसेच भावांना प्राप्त झालेली बुद्धी भावात, मनात वावरते.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
परंतु रजोगुण प्रवृत्त झाल्यावर त्याच्या भावाप्रमाणे हर्ष, प्रीती, आनंद, सुख आणि चित्ताची शांतताही येते.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
कसेतरी माणसात सात्त्विक गुणही उत्पन्न होतात; तसेच दाह, शोक, संताप, अपूर्णता आणि असहिष्णुताही होते.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
रजोगुणाची ती लक्षणे हेतु व अहेतु यांद्वारे दिसतात: अविद्या, राग व मोह, प्रमाद, जडता व भय.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
असमृद्धी, दैन्य, प्रमोह, स्वप्न व तंद्रा — याप्रमाणे विविध तामसिक गुण कसेतरी उद्भवतात.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
त्यामध्ये शरीरात किंवा मनात प्रीतीने युक्त असे जे असते, तो सात्त्विक भाव; त्याकडे तसेच तटस्थपणे पाहावे.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
आणि जे दुःखाने युक्त होऊन स्वतःला अप्रिय वाटते, तो प्रवृत्त रजोगुण; त्याचा क्षोभ न करता विचार करावा.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
शरीरात किंवा मनात जे मोहाने युक्त असते, जे तर्काच्या पलीकडचे व अज्ञेय असते, त्याला तमस् समजावे.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
येथे सांगितलेल्या बुद्धीच्या सर्व गती असे जाणणारा ज्ञानी होतो; ज्ञानाचे लक्षण यापेक्षा वेगळे काय?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ या दोन सूक्ष्म तत्त्वांमधील हा फरक जाण; येथे एक गुणांची निर्मिती करतो, दुसरा गुणांची निर्मिती करत नाही.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
स्वभावतः हे दोन्ही वेगळे आहेत, तरीही सदा संयुक्त असतात; जसा मासा पाण्यापासून वेगळा असूनही पाण्याशी संयुक्त असतो.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
गुण आत्म्याला जाणत नाहीत; तो गुणांना सर्वतोपरी जाणतो. गुणांचा परिपूर्ण द्रष्टा सृष्टिकर्त्याप्रमाणे मानला जातो.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
सत्त्वाला आश्रय नाही; गुणनिर्मितीने चेतना उत्पन्न होते. सत्त्वाची निर्मिती इतर करतात; तो गुणांना कधीही जाणत नाही.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
क्षेत्रज्ञ गुणांना व सत्त्वाला उत्पन्न करतो आणि त्यांचे अवलोकन करतो. सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांचा हा संयोग निश्चित आहे.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
इंद्रियांद्वारे दिव्यासाठी बुद्धी मध्येच घडवली जाते. ज्यांना डोळे नाहीत आणि जे जाणत नाहीत, त्यांच्यासाठी इंद्रिये दिव्यासारखी आहेत.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
अशा प्रकारे हा स्वभावच आहे, हे जाणून मनुष्य विहरतो; शोक न करता, हर्षित न होता, मत्सर सोडलेला.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
हे गुण ते निर्माण करते हे स्वभावसिद्धच आहे. कोळी जसा धागा निर्माण करतो, तसे गुण हे धाग्यांसारखे जाणावेत.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
नष्ट झालेले परत येत नाहीत; प्रवृत्ती दिसत नाही. असा काहीजण निश्चय करतात; तर इतर म्हणतात की ही निवृत्ती आहे.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
अशा प्रकारे बुद्धी आणि चिंतेने बांधलेली ही हृदयाची दृढ गाठ सोडून, शोकरहित आणि संशय तोडून सुखाने राहावे.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
जसे अज्ञानी माणसे मोहाने भरलेल्या नदीच्या खोलात पडून थकतात, तसेच बुद्धियोगरहित लोकही क्लेश भोगतात.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
ज्ञानी लोक पाण्यावरून तरंगत पैलतीरावर जाताना थकत नाहीत; अध्यात्मज्ञ धीर पुरुषांसाठी ज्ञानच परम नाव आहे.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
विद्वानांना मोठे भय नसते; अविद्वानांनाच अत्यंत मोठे भय असते. कुणाचीही गती यापेक्षा अधिक नाही; येथे ती एकदाच समानता दाखवते.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
जो एकाच ठिकाणी अनेक दोषांनी भरलेले कर्म करतो आणि पूर्वी केलेले कर्म दूषित करतो, तो हे दोन्ही करतो; दूषित करणे आणि करणे दोन्ही अप्रिय आहे.