ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଦ୍ୟମାନ, ତାହା କ'ଣ ଏବଂ ତାହା କେଉଁଠାରୁ ଆସେ, ହେ ପିତାମହ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ପରମ, ଯାହା ବିଷୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ବତ୍ସ, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ତାହାର ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ।
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ତେଜ; ଏମାନେ ମହାଭୂତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ।
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣସମୂହ ହିଁ ଶରୀର; ସେହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନିରନ୍ତର ଲୀନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
ତା'ପରେ ସୃଷ୍ଟ ସେହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଯାଆନ୍ତି; ମହାଭୂତମାନେ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରୁ (ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି), ସମୁଦ୍ରରେ ଢେଉ ପରି।
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ଏଠାରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରଣ କରି ପୁଣି ସଂହାର କରେ, ସେହିପରି ସାନ ଭୂତମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ (ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି)।
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
ଆକାଶରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଯେଉଁ ଘୋଷ ହୁଏ, ଏବଂ ସଂଘାତ (ଘନତା) ପୃଥିବୀର ଗୁଣ। ବାୟୁରୁ ପ୍ରାଣ, ଜଳରୁ ରସ, ଏବଂ ତେଜରୁ ରୂପ କୁହାଯାଏ।
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
ଏହିପରି, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଏହି ସମସ୍ତ ଏଗୁଡ଼ିକରୁ ହିଁ ଗଠିତ। ପ୍ରଳୟରେ ତାହା ସେମାନଙ୍କରେ ହିଁ ଫେରେ; ତେଣୁ ପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ କୁହାଯାଏ।
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅଛନ୍ତି। ଭୂତସ୍ରଷ୍ଟା ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ସଜାଇଲେ; ଯାହାଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ତାହାର ବିଷୟ ହୁଏ।
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଛିଦ୍ର — ଏହି ତିନିଟି ଆକାଶରୁ ଜାତ। ରସ, ସ୍ନେହ ଏବଂ ଜିଭ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳର ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ପରିପାକ (ଉଷ୍ଣତା) — ତ୍ରିବିଧ ଜ୍ୟୋତି କୁହାଯାଏ। ଗନ୍ଧ, ଘ୍ରାଣ ଏବଂ ଶରୀର — ଏଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
ପ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା — ଏଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁର ଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ରାଜନ୍, ଏହିପରି ପଞ୍ଚଭୂତଜାତ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେଲା।
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ, କାଳ, କର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧି, ହେ ଭାରତ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠ ହେଉଛି ମନ। ଈଶ୍ୱର ଏମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ସଜାଇଲେ।
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
ପାଦତଳ ଓ ମସ୍ତକରେ, ଉପର ଓ ତଳେ ଯାହା ତୁମେ ଦେଖ, ଏହା ଭିତରେ ହିଁ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ରହିଛି।
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଷଷ୍ଠ ମନ କୁହାଯାଏ; ସପ୍ତମକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହନ୍ତି; ଆଉ ଅଷ୍ଟମ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଭାଗ କରି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ; ସେହି ଭାବସବୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
ଚକ୍ଷୁ କେବଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ; ମନ ସନ୍ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ପାଇଁ; ସାକ୍ଷୀକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ।
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, କାଳ, ହେ ଭାରତ, କର୍ମ; ବୁଦ୍ଧି ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଷଷ୍ଠ ମନ ମଧ୍ୟ ସବୁ। ବୁଦ୍ଧି ଅଭାବରେ ଗୁଣ କେଉଁଠାରୁ?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ଚକ୍ଷୁ; ଶୁଣୁଥିବା ସେ ଶ୍ରୋତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଆଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା ସେ ଘ୍ରାଣ ହୁଏ; ରସ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା ସେ ରସନା, ରସମାନଙ୍କୁ।
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ସେ ସ୍ପର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶମାନଙ୍କୁ। ବୁଦ୍ଧି ବାରମ୍ବାର ବିକୃତ ହୁଏ। କିଛି ଇଚ୍ଛା କଲେ ସେ ମନ ହୁଏ।
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
ବୁଦ୍ଧିର ଏହି ଅଧିଷ୍ଠାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ପୃଥକ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୁହାଯାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୂଷିତ ହେଲେ (ବୁଦ୍ଧି) ଦୂଷିତ ହୁଏ।
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
ପୁରୁଷରେ ସ୍ଥିତ ବୁଦ୍ଧି ତିନି ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତେ। କେବେ ସେ ପ୍ରୀତି ପାଏ, ଆଉ କେବେ ଶୋକ କରେ।
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
ସେ ସୁଖରେ କି ଦୁଃଖରେ କେବେ ବି ସ୍ଥିର ରହେ ନାହିଁ। ଭାବସ୍ୱରୂପା ସେ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ତିନି ଭାବରେ ଘୂରେ।
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
ନଦୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ସାଗର ଢେଉସହ ଯେପରି କୂଳକୁ ଯାଏ, ସେହିପରି ଭାବଗତ ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ ଓ ମନରେ ବର୍ତ୍ତେ।
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
କିନ୍ତୁ ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ ତାହାର ଭାବ ଅନୁସରଣ କରି ହର୍ଷ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ ଓ ଚିତ୍ତର ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆସେ।
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମନୁଷ୍ୟରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣମାନ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହିପରି ଦାହ, ଶୋକ, ସନ୍ତାପ, ଅତୃପ୍ତି ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
ରଜୋଗୁଣର ସେହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ କାରଣ ଓ ଅକାରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ: ଅବିଦ୍ୟା, ରାଗ ଓ ମୋହ, ପ୍ରମାଦ, ଜଡ଼ତା ଓ ଭୟ।
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
ଅସମୃଦ୍ଧି, ଦୈନ୍ୟ, ପ୍ରମୋହ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ତନ୍ଦ୍ରା — ଏହିପରି ବିବିଧ ତାମସ ଗୁଣ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଶରୀର ବା ମନରେ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ଯାହା ହୁଏ, ତାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ; ତାହାକୁ ସେହିପରି ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
ଏବଂ ଯାହା ଦୁଃଖଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ପ୍ରତି ଅପ୍ରୀତିକର, ତାହା ପ୍ରବୃତ୍ତ ରଜୋଗୁଣ; ତାହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ ନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
ଶରୀର ବା ମନରେ ମୋହଯୁକ୍ତ ଯାହା ଥାଏ, ଯାହା ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ, ତାହାକୁ ତମସ୍ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବୁଦ୍ଧିର ସମସ୍ତ ଗତି ଏହିପରି ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀର ଲକ୍ଷଣ ଏଥିରୁ ଅଧିକ ଆଉ କ'ଣ?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏହି ଦୁଇ ସୂକ୍ଷ୍ମର ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣ; ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଅନ୍ୟଟି ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ।
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
ସ୍ୱଭାବରୁ ଏ ଦୁଇଟି ପୃଥକ, ତଥାପି ସର୍ବଦା ସଂଯୁକ୍ତ; ଯେପରି ମାଛ ଜଳଠାରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଜଳ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ରହେ।
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
ଗୁଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଜାଣନ୍ତି। ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପରି ମନେ ହୁଏ।
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
ସତ୍ତ୍ୱର କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଗୁଣସୃଷ୍ଟିରୁ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ କେବେ ହେଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଗୁଣ ଓ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ଏହି ସଂଯୋଗ ଅଟଳ।
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଗଢ଼ାଯାଏ। ଚକ୍ଷୁହୀନ ଓ ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୀପ ପରି।
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
ଏହିପରି ଏହା ସ୍ୱଭାବ ହିଁ ବୋଲି ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ବିଚରଣ କରେ; ଶୋକ ନ କରି, ହର୍ଷ ନ କରି, ଈର୍ଷାରହିତ ହୋଇ।
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରେ ତାହା ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ। ମାକଡ଼ି ସୂତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ପରି, ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ତୁ ପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି କେହି କେହି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ନିବୃତ୍ତି କହନ୍ତି।
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଗଢ଼ା ଏହି ହୃଦୟ-ଗ୍ରନ୍ଥି ଛାଡ଼ି, ଶୋକରହିତ ଓ ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରି ସୁଖରେ ରହିବା ଉଚିତ।
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୋହପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀର ଗଭୀରତାରେ ପଡ଼ି କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧିଯୋଗରହିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଳେଶ ପାଆନ୍ତି।
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜଳରେ ଭାସି ପାରକୁ ଯିବାବେଳେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞ ଧୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ଭେଳା।
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଭୟ ନ ଥାଏ; ଅବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କର ହିଁ ଅତି ବଡ଼ ଭୟ ହୁଏ। କାହାରି ଗତି ଏଥିରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ତାହା ଏକଥର ସମାନତା ଦେଖାଇଥାଏ।
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
ଯେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ବହୁ ଦୋଷଯୁକ୍ତ କର୍ମ କରେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ସେ ଏ ଦୁଇଟି ହିଁ କରେ; ଦୂଷିତ କରିବା ଏବଂ କରିବା ଦୁଇଟି ହିଁ ଅପ୍ରିୟ।