มหาภารตะ · อัธยายะ 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
ปิตามห โปรดบอกข้าพเจ้าว่า อธยาตมะ ซึ่งมีอยู่ในมนุษย์ที่นี่คืออะไร และเกิดขึ้นจากสิ่งใด
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
ลูกเอ๋ย ความรู้สูงสุดในบรรดาความรู้ทั้งปวงที่สติปัญญาจะเข้าถึงได้ ซึ่งเจ้าถามข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้าจะอธิบายให้เจ้าฟัง จงฟังคำอธิบายนั้นเถิด
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
ดิน ลม อากาศ น้ำ และไฟเป็นองค์ที่ห้า นี่คือมหาภูต เป็นต้นกำเนิดและที่สลายของภูตทั้งปวง
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
ดูกรผู้เป็นยอดแห่งภรตะ กลุ่มคุณของธาตุเหล่านั้นคือร่างกาย คุณเหล่านั้นสลายลงและเกิดขึ้นอยู่เสมอ
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
แล้วภูตที่ถูกสร้างขึ้นก็ผ่านไปอีกครั้งแล้วอีกครั้ง มหาภูตเกิดขึ้นจากภูตทั้งหลาย เหมือนคลื่นในมหาสมุทร
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
เหมือนเต่าเหยียดอวัยวะออกแล้วหดกลับ ภูตที่เล็กกว่าก็หดตัวเข้าสู่ภูตที่ใหญ่กว่าฉันนั้น
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
เสียงมาจากอากาศแน่นอน ความแข็งตัวเป็นคุณของดิน ลมให้ลมหายใจ น้ำให้รส ไฟให้รูปร่าง ดังที่กล่าวไว้
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
ดังนั้น สิ่งทั้งปวงนี้ทั้งที่ไม่เคลื่อนที่และเคลื่อนที่ ล้วนประกอบด้วยธาตุเหล่านี้เท่านั้น เมื่อถึงการสลาย สิ่งนั้นก็กลับไปสู่ธาตุเหล่านี้ จึงถูกเรียกชื่ออีกครั้ง
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
มหาภูตทั้งห้ามีอยู่ในสรรพภูตเท่านั้น ผู้สร้างภูตจัดวางวัตถุแห่งอารมณ์ สิ่งใดที่บุคคลรับรู้ สิ่งนั้นย่อมกลายเป็นอารมณ์ของบุคคลนั้น
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
เสียง การได้ยิน และช่องต่าง ๆ สามสิ่งนี้เกิดจากอากาศ รส ความชุ่มชื้น และลิ้น นี่คือคุณของน้ำที่ได้รับการจดจำ
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
รูป ดวงตา และความร้อนของการย่อย นี่คือแสงสามประการที่กล่าวไว้ กลิ่น จมูก และร่างกาย นี่คือคุณของดินที่ได้รับการจดจำ
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
ลมหายใจ การสัมผัส และการเคลื่อนไหว นี่คือคุณของลมที่ได้รับการจดจำ ดูกรพระราชา คุณทั้งหมดที่ประกอบจากธาตุทั้งห้าได้อธิบายไว้แล้วดังนี้
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
สัตตวะ ราชัส ตมัส กาล กรรม และพุทธิ ดูกรภารตะ และมนัสเป็นองค์ที่หกในบรรดาสิ่งเหล่านี้ พระผู้เป็นเจ้าจัดวางไว้ดังนี้
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
สิ่งที่เจ้าเห็นทั้งที่ปลายเท้าและศีรษะที่คว่ำลงและหงายขึ้น ภายในสิ่งนั้นเองทั้งหมดนี้ พุทธิดำรงอยู่
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
ในมนุษย์มีอินทรีย์ห้า องค์ที่หกเรียกว่ามนัส องค์ที่เจ็ดเขาเรียกว่าพุทธิ และองค์ที่แปดอีกครั้งคือเกษตรัชญะ
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
อินทรีย์และผู้กระทำพึงพิจารณาแยกเป็นส่วน ๆ ตมัส สัตตวะ และราชัส ภาวะเหล่านั้นก็ตั้งอยู่บนสิ่งเหล่านี้เช่นกัน
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
ตาเพียงเพื่อการมองเห็น มนัสก่อให้เกิดความสงสัย พุทธิเพื่อการตัดสินใจ ผู้เป็นพยานเรียกว่าเกษตรัชญะ
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
ตมัส สัตตวะ และราชัส กาลและกรรมด้วย ดูกรภารตะ พุทธิไม่ถูกคุณนำไปได้ พุทธิเองคืออินทรีย์ และองค์ที่หกคือมนัส สิ่งทั้งหมดนี้ เมื่อไม่มีพุทธิ คุณจะมาจากที่ใดเล่า
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
สิ่งที่ทำให้บุคคลเห็นนั้นคือดวงตา เมื่อฟังก็เรียกว่าหู เมื่อดมกลิ่นก็กลายเป็นจมูก เมื่อลิ้มรสก็คือลิ้น ผู้ลิ้มรสรส
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
การสัมผัสเมื่อรับรู้การสัมผัสก็คือผิวกาย ผู้รับรู้สัมผัส พุทธิถูกเปลี่ยนแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่า เมื่อปรารถนาสิ่งใดสิ่งหนึ่ง นั่นก็กลายเป็นมนัส
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
ฐานของปัญญามีห้าประการ แยกจากกัน ท่านเรียกสิ่งเหล่านั้นว่าอินทรีย์ เมื่อสิ่งเหล่านั้นเสื่อมเสีย ปัญญาก็เสื่อมเสียตามไปด้วย
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
ปัญญาที่ตั้งอยู่ในบุรุษย่อมดำเนินไปในภาวะทั้งสาม บางคราวก็ได้ความยินดี บางคราวก็โศกเศร้า
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
ปัญญาไม่เคยตั้งอยู่ในสุขหรือในทุกข์เลย ปัญญาที่ประกอบด้วยภาวะนี้ย่อมหมุนเวียนไปในภาวะทั้งสามเหล่านี้
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
ดุจมหาสมุทรผู้เป็นเจ้าของแม่น้ำทั้งหลาย ซัดคลื่นไปถึงชายฝั่ง ปัญญาที่ไปสู่ภาวะต่าง ๆ ก็ตั้งอยู่ในภาวะนั้น ในใจนั่นเอง
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
แต่เมื่อรชัสเกิดขึ้น ความปีติ ความยินดี ความปลื้มใจ สุข และความสงบแห่งจิต ย่อมตามมาตามภาวะของรชัสนั้น
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
คุณสัตตวิกะก็เกิดขึ้นในบุรุษได้บ้างเช่นกัน และความร้อนรุ่ม ความโศก ความเดือดร้อน ความไม่บริบูรณ์ และความอดทนไม่ได้ ก็เกิดขึ้นด้วยเช่นกัน
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
สิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องหมายของรชัส ปรากฏให้เห็นทั้งที่มีเหตุและไม่มีเหตุ คือ อวิชชา ราคะและโมหะ ความประมาท ความแข็งกระด้าง และความกลัว
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
ความไม่เจริญรุ่งเรือง ความทุกข์ยาก ความหลงงมงาย การหลับใหลและความง่วงซึม คุณทมะหลายประการก็เกิดขึ้นได้บ้างด้วยประการฉะนี้
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
ในบรรดาภาวะเหล่านี้ สิ่งใดที่เกิดขึ้นในกายหรือในใจ ประกอบด้วยความยินดี นั่นเป็นภาวะสัตตวิกะ พึงพิจารณาดังนั้นด้วยความวางเฉย
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
ส่วนสิ่งใดที่เกิดขึ้นประกอบด้วยทุกข์ และไม่เป็นที่น่ายินดีแก่ตน นั่นคือรชัสผู้ทำให้เคลื่อนไหว พึงพิจารณาสิ่งนั้นโดยไม่กระวนกระวาย
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
ส่วนสิ่งใดที่ประกอบด้วยโมหะ ไม่ว่าในกายหรือในใจ เกินกว่าการใคร่ครวญและไม่อาจรู้ได้ พึงรู้สิ่งนั้นว่าคือทมะ
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
เมื่อได้เข้าใจวิถีทั้งปวงของปัญญาที่อธิบายมาทั้งหมดในที่นี้แล้ว ก็จะเป็นผู้มีปัญญา จะมีเครื่องหมายอื่นของผู้มีปัญญาอะไรอีกเล่า
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
จงรู้ความแตกต่างระหว่างสัตตวะกับผู้รู้เขต ทั้งสองนี้เป็นสิ่งละเอียด ในที่นี้สิ่งหนึ่งสร้างคุณทั้งหลาย ส่วนอีกสิ่งหนึ่งไม่สร้างคุณทั้งหลาย
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
โดยธรรมชาติทั้งสองแยกจากกัน แต่ประกอบกันอยู่เสมอ เหมือนปลาที่แม้จะต่างจากน้ำ ก็ยังประกอบอยู่กับน้ำ
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
คุณทั้งหลายไม่รู้จักอาตมัน แต่ผู้นั้นรู้จักคุณทั้งหลายโดยครบถ้วนทุกด้าน ผู้เป็นผู้เห็นคุณทั้งหลายโดยรอบ ย่อมถูกนับว่าเหมือนเป็นผู้สร้างคุณเหล่านั้น
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
สัตตวะไม่มีที่พึ่ง จิตสำนึกเกิดขึ้นด้วยการสร้างคุณทั้งหลาย บางคนสร้างสัตตวะของตน แต่สัตตวะนั้นไม่เคยรู้จักคุณทั้งหลายเลย
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
ผู้รู้เขตย่อมสร้างคุณทั้งหลายและสัตตวะ และย่อมเห็นสิ่งเหล่านั้น การประกอบกันของสัตตวะกับผู้รู้เขตทั้งสองนี้เป็นสิ่งที่มั่นคง
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ด้วยอินทรีย์ ปัญญาจึงถูกก่อรูปขึ้นในระหว่าง ดุจเพื่อประโยชน์แก่ประทีป สำหรับผู้ไม่มีตา ผู้ไม่รู้ อินทรีย์ก็เป็นเหมือนประทีป
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
เมื่อรู้ดังนี้ว่านี่คือธรรมชาติของสิ่งนั้น บุรุษผู้ดำเนินชีวิตอยู่ ไม่เศร้าโศกและไม่ปีติยินดี ย่อมเป็นผู้ปราศจากความริษยาอย่างแท้จริง
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
ที่คุณเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นนั้นเป็นสิ่งที่สถาปนาโดยธรรมชาติของมันเอง ดุจแมงมุมสร้างเส้นใย คุณทั้งหลายพึงรู้ว่าเป็นดุจเส้นด้ายเหล่านั้น
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
ผู้ที่ถูกทำลายแล้วย่อมไม่กลับคืนมา และการดำเนินไปก็ไม่อาจรับรู้ได้ บางท่านกล่าวไว้เช่นนี้ ส่วนบางท่านถือว่านั่นคือการดับ
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
ดังนั้น เมื่อคลายปมแน่นหนาในใจนี้ ซึ่งประกอบด้วยปัญญาและความกังวลในความคิด ผู้นั้นพึงนั่งอยู่อย่างมีความสุข ปราศจากความโศก และตัดความสงสัยได้แล้ว
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
เหมือนคนที่ตกลงไปในแม่น้ำเต็มไปด้วยโมหะ โดยไม่รู้ความลึกของมัน ย่อมเหน็ดเหนื่อยลำบาก เช่นนั้นเองผู้ขาดโยคะแห่งปัญญาก็ย่อมเป็นเช่นนั้น
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
ผู้มีปัญญาย่อมไม่เหน็ดเหนื่อยเมื่อว่ายข้ามน้ำไปถึงฝั่งโน้น ส่วนผู้มีปัญญามั่นคงที่รู้จักอาตมัน ความรู้เป็นแพอันสูงสุด
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
ผู้มีปัญญาไม่มีความกลัวอันยิ่งใหญ่ ส่วนผู้ไม่มีปัญญานั้นกลับมีความกลัวอันยิ่งใหญ่ ไม่มีการไปของผู้ใดที่ยิ่งใหญ่กว่านี้ ณ ที่นี้ ความเสมอภาคนี้ปรากฏเพียงครั้งเดียว
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
ผู้ที่ทำการอันมีโทษมากในคราวเดียว และผู้ที่ทำลายสิ่งที่ได้ทำไว้ก่อน ทั้งสองย่อมทำสิ่งที่ไม่น่ายินดี คือผู้ที่ทำลาย และผู้ที่ทำการนั้นเอง