Mahābhārata · Adhyāya 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
Dime, abuelo, qué es este ádhyātma que existe aquí en el hombre, y de dónde procede.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
Hijo, lo supremo de todo el saber que la mente puede alcanzar, sobre lo que me preguntas, te lo explicaré; escucha esta explicación.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
Tierra, aire, espacio, agua y, como quinto, el fuego; estos son los grandes elementos, origen y disolución de todos los seres.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
Toro de los Bharatas, el conjunto de sus cualidades es el cuerpo; sus cualidades se disuelven constantemente y vuelven a surgir.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
Entonces los seres creados pasan una y otra vez; los grandes elementos surgen de los seres, como las olas en el océano.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
Como la tortuga extiende sus miembros aquí y luego los recoge, así los elementos menores se retiran en los seres mayores.
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
Ciertamente, del éter procede el sonido, y la solidez es la cualidad de la tierra. Del aire procede el aliento, del agua el sabor, y del fuego la forma, se dice.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
Así, todo esto, lo inmóvil y lo móvil, está hecho solo de estos. En la disolución vuelve a ellos, y por eso se les vuelve a nombrar.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
Los cinco grandes elementos están solos en todos los seres. El creador de los seres dispuso los objetos de los sentidos; en lo que cada uno percibe, eso se convierte en su objeto.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
El sonido, el oído y las cavidades de los sentidos: estos tres nacen del éter. El sabor, la humedad y la lengua: estos se recuerdan como cualidades del agua.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
La forma, el ojo y el calor digestivo: se dice que esta luz es triple. El olor, la nariz y el cuerpo: estos se recuerdan como cualidades de la tierra.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
El aliento, el tacto y el movimiento: estos se recuerdan como cualidades del aire. Así, oh rey, han sido explicadas todas las cualidades formadas por los cinco elementos.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
Sattva, rajas, tamas, el tiempo, la acción y el intelecto, oh Bhārata; y la mente como sexta entre ellos. El Señor los ordenó así.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
Lo que ves en las plantas de los pies y en la cabeza, arriba y abajo, dentro de esto mismo reside toda esta inteligencia.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
En el hombre hay cinco sentidos; el sexto se llama mente; al séptimo lo llaman intelecto; y el octavo, de nuevo, es el conocedor del campo.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
Los sentidos y el agente han de discernirse parte por parte. Tamas, sattva y rajas: también esos estados descansan en ellos.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
El ojo es solo para ver; la mente produce duda; el intelecto es para resolver; al testigo se le llama conocedor del campo.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
Tamas, sattva y rajas, el tiempo y la acción también, oh Bhārata; el intelecto no es conducido por las cualidades. El intelecto mismo son los sentidos, y el sexto, la mente: todos ellos. ¿Dónde estarían las cualidades si faltara el intelecto?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
Aquello con lo que se ve es el ojo; cuando oye, se llama oído. Cuando huele, se convierte en nariz; cuando saborea, es la lengua, de los sabores.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
Al tocar, es el tacto, de los contactos. El intelecto se modifica una y otra vez; cuando desea algo, entonces se convierte en la mente.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
Las bases del intelecto son cinco y distintas; a estas las llaman los sentidos, y cuando estas se corrompen, aquella se corrompe.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
El intelecto que reside en una persona se mueve entre tres estados; a veces obtiene alegría y a veces también se aflige.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
Ella nunca permanece ni en el placer ni en el dolor; este intelecto, formado de estados, gira a través de estos tres estados.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
Como el océano, señor de los ríos, con sus olas alcanza la orilla, así el intelecto entregado a los estados permanece en el estado, en la mente.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
Pero cuando el rajas se manifiesta, lo acompañan la alegría, el deleite, la dicha, la felicidad y la serenidad del ánimo, según su condición.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
De algún modo surgen en la persona las cualidades sáttvicas, y asimismo el ardor, la pena, la angustia, la insatisfacción y la impaciencia.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
Estas son las señales del rajas, que se ven por causas y sin causas: ignorancia, apego y ofuscación, descuido, rigidez y temor.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
La falta de prosperidad, la miseria, la confusión, el sueño y la somnolencia: así también surgen de algún modo las diversas cualidades del tamas.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
Entre ellas, lo que en el cuerpo o en la mente va unido al placer es un estado sáttvico; debe contemplarse así, con ecuanimidad.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
Y lo que surge unido al sufrimiento y resulta desagradable para uno mismo es el rajas en acción; debe considerarse sin agitarse.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
Y lo que está unido al engaño, en el cuerpo o en la mente, más allá del razonamiento e incognoscible, eso se debe reconocer como tamas.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
Quien comprende así todos los cursos del intelecto aquí expuestos se vuelve sabio. ¿Qué otra señal del sabio hay?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
Comprende esta diferencia entre sattva y el conocedor del campo, estos dos sutiles: aquí uno produce las cualidades, mientras el otro no las produce.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
Por naturaleza los dos están separados, pero siempre unidos, igual que el pez, aunque distinto del agua, está unido a ella.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
Las cualidades no conocen el yo; él conoce las cualidades por completo. El perfecto observador de las cualidades es considerado como si fuera su creador.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
El sattva no tiene soporte; la conciencia surge por la creación de las cualidades. Otros crean el sattva, y él nunca conoce las cualidades.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
El conocedor del campo crea las cualidades y el sattva, y los percibe. Esta unión del sattva y del conocedor del campo es firme.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
Mediante los sentidos, el intelecto se forma en medio, como para el propósito de una lámpara. Para quienes no tienen ojos y no saben, los sentidos son como una lámpara.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
Sabiendo así que esto es su naturaleza, el hombre vive sin afligirse ni regocijarse, libre de envidia.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
Que produzca estas cualidades es algo establecido por su naturaleza. Como la araña produce el hilo, las cualidades deben conocerse como hebras.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
Lo destruido no regresa, y la actividad no se percibe. Así algunos lo determinan, mientras otros lo consideran cese.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
Así, habiendo desatado este firme nudo del corazón, hecho de intelecto y preocupación, siéntese en dicha, libre de pesar, con las dudas cortadas.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
Como los hombres que caen en un río lleno de ilusión y, sin saber su profundidad, se agotan, así también quienes carecen del yoga de la inteligencia.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
Los sabios no se agotan al cruzar a nado el agua hasta la otra orilla; para los firmes que conocen el ser, el conocimiento es la balsa suprema.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
Los sabios no tienen gran temor, mientras que los ignorantes tienen un temor muy grande. El camino de nadie es mayor que este; aquí muestra la igualdad una vez.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
Quien realiza de una vez una acción con muchas faltas, y quien estropea lo hecho antes, hacen ambos lo que no es agradable: el que lo estropea y el que lo hace.