મહાભારત · અધ્યાય 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
મનુષ્યમાં અહીં જે અધ્યાત્મ વિદ્યમાન છે, તે શું છે અને તે ક્યાંથી આવે છે, તે મને કહો, હે પિતામહ.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
બુદ્ધિથી જાણી શકાય તેવા સર્વજ્ઞાનમાં જે પરમ છે, જે વિશે તું મને પૂછે છે, વત્સ, તે હું તને સમજાવીશ; તેની આ વ્યાખ્યા સાંભળ.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ; એ મહાભૂતો છે, સર્વ પ્રાણીઓના ઉદ્ભવ અને લયના આધાર છે.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તેમના ગુણોનો સમૂહ જ શરીર છે; તેમના ગુણો સતત લીન થાય છે અને ફરી ઉદ્ભવે છે.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
પછી સર્જાયેલાં એ પ્રાણીઓ વારંવાર જાય છે; મહાભૂતો પ્રાણીઓમાંથી (ઉદ્ભવે છે), જેમ સાગરમાં મોજાં.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
કાચબો જેમ અહીં પોતાનાં અંગો પહોળાં કરીને પાછાં સંકેલી લે છે, તેમ નાનાં ભૂતો મોટાં પ્રાણીઓમાં (લીન થાય છે).
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
આકાશમાંથી ખરેખર જે ઘોષ થાય છે, અને સંઘાત (ઘનતા) એ પૃથ્વીનો ગુણ છે. વાયુથી પ્રાણ, જળથી રસ અને તેજથી રૂપ કહેવાય છે.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
આ રીતે, સ્થાવર અને જંગમ એ સઘળું આમનાથી જ બનેલું છે. પ્રલયમાં તે તેમનામાં જ પાછું વળે છે; તેથી ફરી તેમનો જ ઉલ્લેખ થાય છે.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
પાંચ મહાભૂતો જ સર્વ પ્રાણીઓમાં છે. ભૂતોના સર્જકે વિષયોની રચના કરી; જેમાં જે જોવાય છે તે તેનો વિષય બને છે.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
શબ્દ, શ્રવણ અને ઇન્દ્રિય-છિદ્રો — આ ત્રણ આકાશથી ઉત્પન્ન થયેલાં છે. રસ, સ્નેહ અને જીભ — આ જળના ગુણો મનાય છે.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
રૂપ, ચક્ષુ અને પરિપાક (ઉષ્મા) — ત્રણ પ્રકારનું તેજ કહેવાય છે. ગંધ, ઘ્રાણ અને શરીર — આ પૃથ્વીના ગુણો મનાય છે.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
પ્રાણ, સ્પર્શ અને ચેષ્ટા — આ વાયુના ગુણો મનાય છે. હે રાજન્, આમ પંચમહાભૂતોથી બનેલા સર્વ ગુણો સમજાવાયા.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
સત્ત્વ, રજસ, તમસ, કાળ, કર્મ અને બુદ્ધિ, હે ભારત; તેમાં છઠ્ઠું મન. ઈશ્વરે આ રીતે તેમની રચના કરી.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
પગના તળિયાં અને માથામાં, ઉપર અને નીચે જે તું જુએ છે, તેની અંદર જ આ સંપૂર્ણ બુદ્ધિ રહેલી છે.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
માણસમાં પાંચ ઇન્દ્રિયો છે; છઠ્ઠું મન કહેવાય છે; સાતમીને બુદ્ધિ કહે છે; અને આઠમો ક્ષેત્રજ્ઞ છે.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ઇન્દ્રિયો અને કર્તા પણ ભાગ ભાગે ઓળખવા. તમસ, સત્ત્વ, રજસ; એ જ રીતે તે ભાવો પણ તેમના પર આશ્રિત છે.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
આંખ જોવા માટે જ; મન સંશય ઉત્પન્ન કરે છે; બુદ્ધિ નિશ્ચય કરવા; સાક્ષીને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
તમસ, સત્ત્વ, રજસ, કાળ, હે ભારત, કર્મ; બુદ્ધિ ગુણોથી ચલાવાતી નથી; બુદ્ધિ જ ઇન્દ્રિયો છે, છઠ્ઠું મન પણ બધું. બુદ્ધિના અભાવમાં ગુણો ક્યાંથી?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
જેના વડે જોવાય છે તે ચક્ષુ; સાંભળતી વખતે તે શ્રોત્ર કહેવાય છે. સૂંઘતી વખતે તે ઘ્રાણ બને છે; સ્વાદ લેતી વખતે તે રસના, રસોની.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
સ્પર્શ કરતી વખતે તે સ્પર્શન છે, સ્પર્શોની. બુદ્ધિ વારંવાર વિકૃત થાય છે. કંઈક ઇચ્છે ત્યારે તે જ મન બને છે.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
બુદ્ધિનાં આ અધિષ્ઠાન પાંચ પ્રકારે જુદાં છે. તેમને ઇન્દ્રિયો કહે છે; તે દૂષિત થાય ત્યારે (બુદ્ધિ) દૂષિત થાય છે.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
મનુષ્યમાં રહેલી બુદ્ધિ ત્રણ ભાવોમાં વર્તે છે. ક્યારેક તે પ્રીતિ પામે છે, અને ક્યારેક શોક કરે છે.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
તે સુખથી કે દુઃખથી ક્યારેય સ્થિર રહેતી નથી. ભાવસ્વરૂપ એવી તે બુદ્ધિ આ ત્રણ ભાવોમાં ફરતી રહે છે.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
નદીઓનો સ્વામી સાગર, મોજાંવાળો, જેમ કિનારાને પહોંચે છે, તેમ ભાવોને પામેલી બુદ્ધિ ભાવમાં, મનમાં વર્તે છે.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
પરંતુ રજોગુણ પ્રવર્તે ત્યારે તેના ભાવને અનુસરીને હર્ષ, પ્રીતિ, આનંદ, સુખ અને ચિત્તની શાંતિ પણ આવે છે.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
કોઈક રીતે મનુષ્યમાં સાત્ત્વિક ગુણો પણ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમ જ દાહ, શોક, સંતાપ, અતૃપ્તિ અને અસહિષ્ણુતા પણ થાય છે.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
રજોગુણનાં એ લક્ષણો હેતુ અને અહેતુ વડે દેખાય છે: અવિદ્યા, રાગ અને મોહ, પ્રમાદ, જડતા અને ભય.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
અસમૃદ્ધિ, દૈન્ય, પ્રમોહ, સ્વપ્ન અને તંદ્રા — એ રીતે વિવિધ તામસ ગુણો કોઈક રીતે ઉદ્ભવે છે.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
તેમાં શરીર કે મનમાં પ્રીતિથી યુક્ત જે હોય તે સાત્ત્વિક ભાવ છે; તેને તે રીતે તટસ્થપણે જોવો.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
અને જે દુઃખથી યુક્ત થઈ પોતાને અપ્રિય લાગે તે પ્રવૃત્ત રજોગુણ છે; તેનો ઉદ્વેગ વિના વિચાર કરવો.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
શરીર કે મનમાં જે મોહયુક્ત હોય, જે તર્કથી પર અને અજ્ઞેય હોય, તેને તમસ્ સમજવું.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
અહીં વર્ણવેલી બુદ્ધિની બધી ગતિઓ આ રીતે જાણનાર જ્ઞાની થાય છે; જ્ઞાનીનું લક્ષણ આનાથી બીજું શું?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞ, આ બે સૂક્ષ્મો વચ્ચેનો આ તફાવત જાણ; અહીં એક ગુણોનું સર્જન કરે છે, બીજું ગુણોનું સર્જન કરતું નથી.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
સ્વભાવથી આ બંને અલગ છે, છતાં સદા સંયુક્ત રહે છે; જેમ માછલી પાણીથી અલગ હોવા છતાં પાણી સાથે સંયુક્ત રહે છે.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
ગુણો આત્માને જાણતા નથી; તે ગુણોને સર્વ રીતે જાણે છે. ગુણોનો સંપૂર્ણ દ્રષ્ટા સર્જક જેવો માનવામાં આવે છે.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
સત્ત્વનો કોઈ આશ્રય નથી; ગુણોના સર્જનથી ચેતના થાય છે. સત્ત્વને બીજા સર્જે છે; તે ગુણોને ક્યારેય જાણતો નથી.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞ ગુણો અને સત્ત્વને સર્જે છે અને તેનું નિરીક્ષણ કરે છે. સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞનો આ સંયોગ અચળ છે.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ઇન્દ્રિયો દ્વારા દીવા માટે બુદ્ધિ વચ્ચે ઘડાય છે. આંખ વિનાના અને ન જાણનારાઓ માટે ઇન્દ્રિયો દીવા જેવી છે.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
આ રીતે આ સ્વભાવ જ છે એમ જાણીને માણસ વિહરે છે; શોક ન કરતો, હર્ષ ન કરતો, ઈર્ષ્યા છોડેલો.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
આ ગુણોને તે સર્જે છે એ સ્વભાવસિદ્ધ જ છે. કરોળિયો જેમ તાંતણો બનાવે, તેમ ગુણોને તાંતણા જેવા જાણવા.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
નષ્ટ થયેલા પાછા ફરતા નથી; પ્રવૃત્તિ જોવા મળતી નથી. આમ કેટલાક નિશ્ચય કરે છે; બીજા આને નિવૃત્તિ કહે છે.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
આ રીતે બુદ્ધિ અને ચિંતાથી બંધાયેલી આ હૃદયની દૃઢ ગાંઠ છોડીને, શોક વિના અને સંશયો કાપીને સુખેથી રહેવું.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
જેમ અજ્ઞાની માણસો મોહથી ભરેલી નદીના ઊંડાણમાં પડીને થાકી જાય છે, તેમ બુદ્ધિયોગ વિનાના લોકો પણ દુઃખી થાય છે.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
જ્ઞાનીઓ પાણી પર તરીને સામે કિનારે જતા થાકતા નથી; અધ્યાત્મજ્ઞ ધીર પુરુષો માટે જ્ઞાન જ પરમ નાવ છે.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
જ્ઞાનીઓને મોટો ભય હોતો નથી; અજ્ઞાનીઓને જ અતિ મોટો ભય થાય છે. કોઈની પણ ગતિ આનાથી વધારે નથી; અહીં તે એકવાર સમાનતા બતાવે છે.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
જે એક જ સ્થળે ઘણા દોષવાળું કાર્ય કરે છે અને પહેલાં કરેલા કર્મને દૂષિત કરે છે, તે આ બંને કરે છે; દૂષિત કરવું અને કરવું બંને અપ્રિય છે.