മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
മനുഷ്യനിൽ ഇവിടെ ഉള്ള ഈ അധ്യാത്മം എന്തെന്നും അത് എവിടെനിന്ന് വരുന്നു എന്നും, പിതാമഹാ, എന്നോടു പറഞ്ഞാലും.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
ബുദ്ധികൊണ്ട് അറിയാവുന്ന സർവ്വജ്ഞാനത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായതിനെ നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നു; മകനേ, അത് ഞാൻ നിനക്കു വിശദീകരിക്കാം; അതിന്റെ ഈ വിശദീകരണം കേൾക്കുക.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഞ്ചാമതായി തേജസ്സ്; ഇവ മഹാഭൂതങ്ങൾ; എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉത്പത്തിയും ലയവും ഇവതന്നെ.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, അവയുടെ ഗുണസമൂഹമാണ് ശരീരം; ആ ഗുണങ്ങൾ നിരന്തരം ലയിക്കുകയും വീണ്ടും ഉദയം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
അപ്പോൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ആ ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പോകുന്നു; മഹാഭൂതങ്ങൾ ജീവികളിൽനിന്ന് ഉയരുന്നു, കടലിലെ തിരമാലകൾ പോലെ.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങൾ നീട്ടിയശേഷം അവ വീണ്ടും ഉള്ളിലേക്കു ഒതുക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ ചെറിയ ഭൂതങ്ങൾ വലിയ ജീവികളിൽ ലയിക്കുന്നു.
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകുന്നത് ശബ്ദം; ഘനത്വം ഭൂമിയുടെ ഗുണം. വായുവിൽ നിന്ന് പ്രാണൻ, ജലത്തിൽ നിന്ന് രസം, തേജസ്സിൽ നിന്ന് രൂപം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
ഇങ്ങനെ, സ്ഥാവരവും ജംഗമവുമായ ഈ സർവതും ഇവയാൽ തന്നെ നിർമ്മിതമാണ്. പ്രളയത്തിൽ അത് അവയിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങുന്നു; അതിനാൽ വീണ്ടും അവ തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങളാണ് സകല ജീവജാലങ്ങളിലുമുള്ളത്. ഭൂതങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവൻ വിഷയങ്ങളെ ക്രമീകരിച്ചു; ഏതിൽ ഏതു കാണപ്പെടുന്നുവോ അതു അതിന്റെ വിഷയമാകുന്നു.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
ശബ്ദം, ശ്രവണം, ഇന്ദ്രിയ ദ്വാരങ്ങൾ — ഈ മൂന്നും ആകാശത്തിൽനിന്ന് ജനിച്ചവ. രസം, സ്നേഹം, നാവ് — ഇവ ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നു.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
രൂപം, കണ്ണ്, പരിപാകം (ചൂട്) — ത്രിവിധമായ ജ്യോതിസ്സ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഗന്ധം, മൂക്ക്, ശരീരം — ഇവ ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നു.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
പ്രാണൻ, സ്പർശം, ചേഷ്ട — ഇവ വായുവിന്റെ ഗുണങ്ങളായി അറിയപ്പെടുന്നു. രാജാവേ, ഇങ്ങനെ പഞ്ചഭൂതനിർമിതമായ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്, കാലം, കർമ്മം, ബുദ്ധി, ഹേ ഭാരതാ; ഇവയിൽ ആറാമത്തേത് മനസ്സ്. ഈശ്വരൻ ഇവയെ ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
പാദത്തലങ്ങളിലും ശിരസ്സിലും, മുകളിലും താഴെയും നീ കാണുന്നതെല്ലാം; ഇതിനുള്ളിൽത്തന്നെയാണ് ഈ സമ്പൂർണ്ണ ബുദ്ധിയും വർത്തിക്കുന്നത്.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
മനുഷ്യനിൽ അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ; ആറാമത്തേത് മനസ്സെന്ന് പറയുന്നു; ഏഴാമത്തേതിനെ ബുദ്ധി എന്ന് പറയുന്നു; എട്ടാമത്തേത് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കർത്താവും ഭാഗം ഭാഗമായി അറിയേണ്ടതാണ്. തമസ്സ്, സത്ത്വം, രജസ്സ്; ആ ഭാവങ്ങളും അവയെ ആശ്രയിച്ചവ തന്നെ.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
കണ്ണ് കാണുന്നതിനുതന്നെ; മനസ്സ് സംശയം ഉണ്ടാക്കുന്നു; ബുദ്ധി നിശ്ചയിക്കാൻ; സാക്ഷിയെ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്ന് പറയുന്നു.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
തമസ്സ്, സത്ത്വം, രജസ്സ്, കാലം, ഹേ ഭാരതാ, കർമ്മം; ബുദ്ധി ഗുണങ്ങളാൽ നയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ബുദ്ധി തന്നെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ആറാമത്തെ മനസ്സും എല്ലാം. ബുദ്ധിയില്ലാത്തപ്പോൾ ഗുണങ്ങൾ എവിടെ?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
ഏതിനാൽ കാണുന്നുവോ അത് കണ്ണ്; കേൾക്കുന്നതായ അത് ശ്രോത്രം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. മണക്കുമ്പോൾ അത് ഘ്രാണമാകുന്നു; രുചിക്കുമ്പോൾ അത് നാവ്, രസങ്ങളെ.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അത് സ്പർശനം, സ്പർശങ്ങളെ. ബുദ്ധി ആവർത്തിച്ച് വികാരപ്പെടുന്നു. എന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ അത് മനസ്സാകുന്നു.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
ബുദ്ധിയുടെ ഈ അധിഷ്ഠാനങ്ങൾ അഞ്ചു വിധത്തിൽ വേറിട്ടവയാണ്. അവയെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നു; അവ ദുഷിക്കുമ്പോൾ (ബുദ്ധി) ദുഷിക്കുന്നു.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
മനുഷ്യനിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബുദ്ധി മൂന്ന് ഭാവങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ അത് പ്രീതി നേടുന്നു; ചിലപ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നു.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
അത് സുഖത്താലോ ദുഃഖത്താലോ ഒരിക്കലും നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഭാവസ്വരൂപമായ ആ ബുദ്ധി ഈ മൂന്ന് ഭാവങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
നദികളുടെ നാഥനായ സാഗരം തിരകളോടെ തീരത്തെ പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാവങ്ങളെ പ്രാപിച്ച ബുദ്ധി ഭാവത്തിലും മനസ്സിലും വർത്തിക്കുന്നു.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
എന്നാൽ രജോഗുണം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഭാവത്തെ അനുസരിച്ച് സന്തോഷം, പ്രീതി, ആനന്ദം, സുഖം, മനശ്ശാന്തി എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ മനുഷ്യനിൽ സാത്വിക ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു; അതുപോലെ പരിദാഹം, ശോകം, സന്താപം, അതൃപ്തി, അക്ഷമ എന്നിവയും.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
രജോഗുണത്തിന്റെ ആ ലക്ഷണങ്ങൾ കാരണങ്ങളാലും അകാരണങ്ങളാലും കാണപ്പെടുന്നു: അവിദ്യ, രാഗം, മോഹം, പ്രമാദം, സ്തബ്ധത, ഭയം.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
അസമൃദ്ധി, ദൈന്യം, പ്രമോഹം, സ്വപ്നം, തന്ദ്ര — ഇങ്ങനെ വിവിധ താമസ ഗുണങ്ങൾ ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
അവയിൽ ശരീരത്തിലോ മനസ്സിലോ പ്രീതിയോടു കൂടിയതേതോ അത് സാത്വിക ഭാവം; അതിനെ ഉപേക്ഷയോടെ (നിസ്സംഗമായി) കാണണം.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
ദുഃഖത്തോടു കൂടി തനിക്ക് അപ്രിയമായത് ഏതോ അത് പ്രവൃത്തമായ രജോഗുണം; അതിനെ ക്ഷോഭമില്ലാതെ ചിന്തിക്കണം.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
ശരീരത്തിലോ മനസ്സിലോ മോഹത്തോടുകൂടിയതും യുക്തിക്കതീതവും അജ്ഞേയവുമായതിനെ തമസ്സായി അറിയണം.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
ഇവിടെ വിവരിച്ച ബുദ്ധിയുടെ എല്ലാ ഗതികളും ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ജ്ഞാനിയാകുന്നു; ജ്ഞാനിയുടെ ലക്ഷണം ഇതിൽ കവിഞ്ഞ് മറ്റെന്താണ്?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
സത്വത്തിനും ക്ഷേത്രജ്ഞനും ഇടയിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം അറിയുക; ഈ സൂക്ഷ്മമായ രണ്ടിൽ ഒന്ന് ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, മറ്റേത് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
സ്വഭാവത്താൽ ഇവ രണ്ടും വേറിട്ടവയാണ്, എങ്കിലും എപ്പോഴും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു; മത്സ്യം ജലത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടാണെങ്കിലും ജലത്തോട് ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; അവൻ ഗുണങ്ങളെ എല്ലാവിധത്തിലും അറിയുന്നു. ഗുണങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ സാക്ഷി സൃഷ്ടാവിനെപ്പോലെ കരുതപ്പെടുന്നു.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
സത്വത്തിന് ആശ്രയമില്ല; ഗുണസൃഷ്ടിയാൽ ചേതന ഉണ്ടാകുന്നു. സത്വത്തെ മറ്റുള്ളവർ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവൻ ഗുണങ്ങളെ ഒരിക്കലും അറിയുന്നില്ല.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ഗുണങ്ങളെയും സത്ത്വത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവൻ അവയെ കാണുന്നു. സത്ത്വത്തിന്റെയും ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെയും ഈ സംയോഗം സുനിശ്ചിതമാണ്.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഒരു വിളക്കിനുവേണ്ടി ബുദ്ധി ഇടയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ണില്ലാത്തവർക്കും അറിയാത്തവർക്കും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിളക്കുപോലെയാണ്.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
ഇങ്ങനെ ഇത് സ്വഭാവം തന്നെയെന്നറിഞ്ഞ് മനുഷ്യൻ വിഹരിക്കുന്നു; ദുഃഖിക്കാതെയും സന്തോഷിക്കാതെയും, അസൂയ വിട്ടവനായി.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
ഈ ഗുണങ്ങളെ അത് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്. ചിലന്തി നൂല് പോലെ, ഗുണങ്ങളെ നൂലിഴകൾ പോലെ അറിയണം.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
നശിച്ചവ മടങ്ങിവരുന്നില്ല; പ്രവൃത്തി കാണപ്പെടുന്നുമില്ല. ഇങ്ങനെ ചിലർ നിശ്ചയിക്കുന്നു; മറ്റു ചിലർ ഇത് നിവൃത്തിയെന്നു പറയുന്നു.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിയും ചിന്തയും കൊണ്ട് ദൃഢമായ ഈ ഹൃദയഗ്രന്ഥി അഴിച്ച്, ദുഃഖമില്ലാതെ, സംശയങ്ങൾ മുറിച്ച് സുഖമായി ഇരിക്കണം.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
അറിവില്ലാത്തവർ മോഹം നിറഞ്ഞ നദിയുടെ ആഴത്തിൽ വീണ് ക്ഷീണിക്കുന്നതുപോലെ, ബുദ്ധിയോഗമില്ലാത്തവരും അങ്ങനെതന്നെ ക്ലേശിക്കും.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
ജ്ഞാനികൾ വെള്ളത്തിൽ നീന്തി മറുകര കടക്കുമ്പോൾ ക്ഷീണിക്കുന്നില്ല; ആത്മജ്ഞരായ ധീരർക്ക് ജ്ഞാനമാണ് ഉത്തമമായ തോണി.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
വിദ്വാന്മാർക്ക് വലിയ ഭയമില്ല; അവിദ്വാന്മാർക്കാണ് അത്യന്തം വലിയ ഭയം. ആർക്കും ഇതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന ഗതിയില്ല; ഇവിടെ അത് ഒരിക്കൽ സമത്വം കാണിക്കുന്നു.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
ഒരിടത്ത് പലവിധ ദോഷങ്ങളുള്ള പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവനും, മുമ്പ് ചെയ്തതിനെ കേടുവരുത്തുന്നവനും — ഈ രണ്ടും അവൻ ചെയ്യുന്നു; നശിപ്പിക്കുന്നതും ചെയ്യുന്നതും രണ്ടും അപ്രിയമാണ്.