ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.291
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.291.1
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९१.१ ॥
ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂಬುದು ಯಾವುದು, ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿ, ಪಿತಾಮಹರೇ.
12.291.2
सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२.२९१.२ ॥
ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದಾದ ಸರ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ; ಮಗೂ, ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸುವೆ; ಈ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳು.
12.291.3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२९१.३ ॥
ಭೂಮಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಜಲ, ಐದನೆಯದು ತೇಜಸ್ಸು; ಇವು ಮಹಾಭೂತಗಳು; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಇವೇ ಕಾರಣ.
12.291.4
स तेषां गुणसंघातः शरीरं भरतर्षभ ।
सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च ॥ १२.२९१.४ ॥
ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳ ಸಮೂಹವೇ ದೇಹ; ಆ ಗುಣಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಲೀನವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ.
12.291.5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मयः सागरे यथा ॥ १२.२९१.५ ॥
ಆಗ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಆ ಜೀವಿಗಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಮಹಾಭೂತಗಳು ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ, ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳಂತೆ.
12.291.6
प्रसारयित्वेहाङ्गानि कूर्मः संहरते यथा ।
तद्वद्भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम् ॥ १२.२९१.६ ॥
ಆಮೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಬಳಿಕ ಅವನ್ನು ಸಂಕೋಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಣ್ಣ ಭೂತಗಳು ದೊಡ್ಡ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.
12.291.7
आकाशात्खलु यो घोषः संघातस्तु महीगुणः ।
वायोः प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते ॥ १२.२९१.७ ॥
ಆಕಾಶದಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಬರುವುದು ಶಬ್ದ; ಘನತ್ವ ಭೂಮಿಯ ಗುಣ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣ, ಜಲದಿಂದ ರಸ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ರೂಪ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.291.8
इत्येतन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुनः ॥ १२.२९१.८ ॥
ಹೀಗೆ, ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತವೂ ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಅವುಗಳಿಗೇ ಮರಳುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅವೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
12.291.9
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
विषयान्कल्पयामास यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२.२९१.९ ॥
ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳೇ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಭೂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವನು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು; ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅದರ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.
12.291.10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
रसः स्नेहश्च जिह्वा च अपामेते गुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.१० ॥
ಶಬ್ದ, ಶ್ರವಣ, ಇಂದ್ರಿಯ ರಂಧ್ರಗಳು — ಈ ಮೂರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ರಸ, ಸ್ನೇಹ, ನಾಲಿಗೆ — ಇವು ಜಲದ ಗುಣಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
12.291.11
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरूच्यते ।
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणाः स्मृताः ॥ १२.२९१.११ ॥
ರೂಪ, ಕಣ್ಣು, ಪರಿಪಾಕ (ಶಾಖ) — ಮೂರು ವಿಧದ ಜ್ಯೋತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಾಸನೆ, ಮೂಗು, ದೇಹ — ಇವು ಭೂಮಿಯ ಗುಣಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
12.291.12
प्राणः स्पर्शश्च चेष्टा च वायोरेते गुणाः स्मृताः ।
इति सर्वगुणा राजन्व्याख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.२९१.१२ ॥
ಪ್ರಾಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಚೇಷ್ಟೆ — ಇವು ವಾಯುವಿನ ಗುಣಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಓ ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳೂ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.
12.291.13
सत्त्वं रजस्तमः कालः कर्म बुद्धिश्च भारत ।
मनः षष्ठानि चैतेषु ईश्वरः समकल्पयत् ॥ १२.२९१.१३ ॥
ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ಸು, ತಮಸ್ಸು, ಕಾಲ, ಕರ್ಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಓ ಭಾರತ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆರನೆಯದು ಮನಸ್ಸು. ಈಶ್ವರನು ಇವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ರಚಿಸಿದನು.
12.291.14
यदूर्ध्वपादतलयोरवाड्यूर्ध्नश्च पश्यसि ।
एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे ॥ १२.२९१.१४ ॥
ನೀನು ಪಾದದ ತಳದಲ್ಲಿಯೂ ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ನೋಡುವುದೆಲ್ಲವೂ; ಇದರೊಳಗೇ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬುದ್ಧಿ ಇದೆ.
12.291.15
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२.२९१.१५ ॥
ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು; ಆರನೆಯದು ಮನಸ್ಸು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಳನೆಯದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಎಂಟನೆಯದು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ.
12.291.16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागशः ।
तमः सत्वं रजस्तैव तेऽपि भावास्तदाश्रयाः ॥ १२.२९१.१६ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ ಕೂಡ ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಮಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ಸು; ಆ ಭಾವಗಳೂ ಅವುಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿವೆ.
12.291.17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.२९१.१७ ॥
ಕಣ್ಣು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ; ಮನಸ್ಸು ಸಂಶಯ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲು; ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.291.18
तमः सत्वं रजश्चेति कालः कर्म च भारत ।
गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२.२९१.१८ ॥
ತಮಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್ಸು, ಕಾಲ, ಓ ಭಾರತ, ಕರ್ಮ; ಬುದ್ಧಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಆರನೆಯ ಮನಸ್ಸೂ ಎಲ್ಲವೂ. ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಾಗ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲಿ?
12.291.19
येन पश्यति तच्चक्षुः शृण्वती श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान् ॥ १२.२९१.१९ ॥
ಯಾವುದರಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಕಣ್ಣು; ಕೇಳುವಾಗ ಅದು ಶ್ರೋತ್ರ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆಘ್ರಾಣಿಸುವಾಗ ಅದು ಘ್ರಾಣವಾಗುತ್ತದೆ; ರುಚಿ ನೋಡುವಾಗ ಅದು ರಸನ, ರಸಗಳನ್ನು.
12.291.20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ॥ १२.२९१.२० ॥
ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಾಗ ಅದು ಸ್ಪರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶಗಳನ್ನು. ಬುದ್ಧಿ ಪದೇ ಪದೇ ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸಿದಾಗ ಅದೇ ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ.
12.291.21
अधिष्ठानानि बुद्ध्या हि पृथगेतानि पञ्चधा ।
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति ॥ १२.२९१.२१ ॥
ಬುದ್ಧಿಯ ಈ ಅಧಿಷ್ಠಾನಗಳು ಐದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವು ದೂಷಿತವಾದಾಗ (ಬುದ್ಧಿ) ದೂಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
12.291.22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ॥ १२.२९१.२२ ॥
ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಬುದ್ಧಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತದೆ.
12.291.23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्परिवर्तते ॥ १२.२९१.२३ ॥
ಅದು ಸುಖದಿಂದಾಗಲಿ ದುಃಖದಿಂದಾಗಲಿ ಎಂದಿಗೂ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾವಸ್ವರೂಪವಾದ ಆ ಬುದ್ಧಿ ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
12.291.24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिमान् ।
इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ॥ १२.२९१.२४ ॥
ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ತೀರವನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ, ಭಾವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬುದ್ಧಿ ಭಾವದಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.
12.291.25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावेनानुर्तते ।
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ॥ १२.२९१.२५ ॥
ಆದರೆ ರಜೋಗುಣ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದಾಗ, ಅದರ ಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹರ್ಷ, ಪ್ರೀತಿ, ಆನಂದ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತಶಾಂತಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ.
12.291.26
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात्विका गुणाः ।
पिरदाहस्तथा शोकः संतापोऽपूर्तिरक्षमा ॥ १२.२९१.२६ ॥
ಕೆಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣಗಳೂ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ; ಅಂತೆಯೇ ಸಂಕಟ, ಶೋಕ, ಸಂತಾಪ, ಅತೃಪ್ತಿ, ಅಸಹನೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
12.291.27
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ।
अविद्या रागमोहौ च प्रमादः स्तब्धता भयम् ॥ १२.२९१.२७ ॥
ರಜೋಗುಣದ ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ: ಅವಿದ್ಯೆ, ರಾಗ ಮತ್ತು ಮೋಹ, ಪ್ರಮಾದ, ಜಡತೆ, ಭಯ.
12.291.28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोहः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२.२९१.२८ ॥
ಅಸಮೃದ್ಧಿ, ದೈನ್ಯ, ಪ್ರಮೋಹ, ಸ್ವಪ್ನ, ತಂದ್ರೆ — ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ತಾಮಸ ಗುಣಗಳು ಕೆಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
12.291.29
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १२.२९१.२९ ॥
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ; ಅದನ್ನು ತಟಸ್ಥವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು.
12.291.30
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२.२९१.३० ॥
ಇನ್ನು, ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿ ತನಗೆ ಅಪ್ರೀತಿಕರವಾದದ್ದು ಪ್ರವರ್ತಿಸಿದ ರಜೋಗುಣ; ಅದನ್ನು ಉದ್ರೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.
12.291.31
अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२.२९१.३१ ॥
ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು, ತರ್ಕಾತೀತವೂ ಅರಿಯಲಾಗದ್ದೂ ಆದುದನ್ನು ತಮಸ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.291.32
इति बुद्धिगतीः सर्वा व्याख्याता यावतीरिह ।
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ॥ १२.२९१.३२ ॥
ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯ ಎಲ್ಲಾ ಗತಿಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಜ್ಞಾನಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನು?
12.291.33
सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ।
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२.२९१.३३ ॥
ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಈ ಇಬ್ಬರು ಸೂಕ್ಷ್ಮರ ನಡುವಿನ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿ; ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.291.34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तो भवेत्तथा ॥ १२.२९१.३४ ॥
ಸ್ವಭಾವತಃ ಇವೆರಡೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ, ಆದರೂ ಸದಾ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ; ಮೀನು ನೀರಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಆದರೂ ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ.
12.291.35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेद सर्वतः ।
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा ॥ १२.२९१.३५ ॥
ಗುಣಗಳು ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ಗುಣಗಳ ಪರಿಪೂರ್ಣ ದ್ರಷ್ಟನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಂತೆ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
12.291.36
आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणसर्गेण चेतना ।
सत्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान्वेद कदाचन ॥ १२.२९१.३६ ॥
ಸತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲ; ಗುಣಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಚೇತನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಇತರರು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
12.291.37
सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२.२९१.३७ ॥
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಈ ಸಂಯೋಗ ನಿಶ್ಚಿತವಾದುದು.
12.291.38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं क्रियते बुद्धिरन्तरा ।
निश्चक्षुर्भिरजानद्भिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत् ॥ १२.२९१.३८ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ದೀಪಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವರು, ಅರಿಯದವರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ದೀಪದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
12.291.39
एवं स्वभावमेवैतत्तद्बुद्ध्वा विहरन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च स वै विगतमत्सरः ॥ १२.२९१.३९ ॥
ಹೀಗೆ ಇದು ಸ್ವಭಾವವೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕುತ್ತಾನೆ; ದುಃಖಿಸದೆ, ಹರ್ಷಿಸದೆ, ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ.
12.291.40
स्वभावसिद्धमेवैतद्यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२.२९१.४० ॥
ಇವುಗಳನ್ನು ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವೇ. ಜೇಡ ನೂಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಂತೆ, ಗುಣಗಳನ್ನು ದಾರಗಳಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.291.41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२९१.४१ ॥
ನಾಶವಾದವು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕೆಲವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬೇರೆಯವರು ಇದು ನಿವೃತ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.291.42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२९१.४२ ॥
ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬಿಗಿದ ಈ ಹೃದಯಗಂಟನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ದುಃಖವಿಲ್ಲದೆ, ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಸುಖದಿಂದ ಇರಬೇಕು.
12.291.43
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्वीं मोहपूर्णां नदीं नराः ।
यथा गाधमविद्वांसो बुद्धियोगमयं तथा ॥ १२.२९१.४३ ॥
ಅರಿವಿಲ್ಲದವರು ಮೋಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನದಿಯ ಆಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ದಣಿಯುವಂತೆ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗವಿಲ್ಲದವರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಾರೆ.
12.291.44
नैव ताम्यन्ति विद्वांसः प्लवन्तः पारमम्भसः ।
अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लवः ॥ १२.२९१.४४ ॥
ಜ್ಞಾನಿಗಳು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತೇಲುತ್ತ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ದಾಟುವಾಗ ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿತ ಧೀರರಿಗೆ ಜ್ಞಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೆಪ್ಪ.
12.291.45
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
त्सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम् ॥ १२.२९१.४५ ॥
ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಅರಿವಿಲ್ಲದವರಿಗೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಗತಿಯೂ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
12.291.46
यत्करोति बहुदोषमेकत ।
स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम्।
नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ ।
यच्च दूषयति यत्करोति च ॥ १२.२९१.४६ ॥
ಒಮ್ಮೆಲೇ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಿರುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವವನು, ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುವವನು — ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಳುಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡುವುದು ಎರಡೂ ಅಪ್ರಿಯವೇ.