મહાભારત · અધ્યાય 12.292
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.292.1
शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रसन्ते प्राणिनः सदा ।
उभयं नो यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९२.१ ॥
શોક, દુઃખ અને મૃત્યુથી પ્રાણીઓ સદા ભયભીત રહે છે. હે પિતામહ, આ બંને આપણને ન થાય તે કેવી રીતે, તે મને કહો.
12.292.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत ॥ १२.२९२.२ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — હે ભારત, નારદ અને સમંગનો સંવાદ.
12.292.3
उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च ।
संप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे ॥ १२.२९२.३ ॥
તું જાણે છાતીથી અને હાથોથી બળપૂર્વક પ્રણામ કરે છે. સદા પ્રસન્ન મનવાળો, શોકરહિત જેવો દેખાય છે.
12.292.4
उद्वेगं न हि ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे ॥ १२.२९२.४ ॥
તારામાં જરાય, અતિ સૂક્ષ્મ પણ, ઉદ્વેગ હું જોતો નથી. સદા તૃપ્ત અને સ્વસ્થ જેવો, અને બાળકની જેમ તું વર્તે છે.
12.292.5
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वभूतेषु नारद ।
तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम् ॥ १२.२९२.५ ॥
હે નારદ, સર્વ ભૂતોમાં જે ભૂત, ભવ્ય અને ભવિષ્ય છે, તેમના તત્ત્વોને હું જાણું છું; તેથી હું ઉદાસ મનનો નથી.
12.292.6
उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान् ।
लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम् ॥ १२.२९२.६ ॥
કર્મોનો આરંભ અને ફરીથી ફળોનો ઉદય હું જાણું છું. જગતમાં ફળો વિવિધ છે; તેથી હું ઉદાસ મનનો નથી.
12.292.7
अनाथाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद ।
अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥ १२.२९२.७ ॥
અનાથ, આધારવિહીન, ગતિશીલ, આંધળા અને જડ લોકો પણ જીવે છે. હે નારદ, જીવતા એવા અમને પણ જુઓ.
12.292.8
विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः ।
बलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय ॥ १२.२९२.८ ॥
વિહિત માર્ગે જ નિરોગી અંગોવાળા દેવતાઓ જીવે છે; બળવાન અને નિર્બળ પણ. તેવી જ રીતે અમને પણ સમજાવો.
12.292.9
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥ १२.२९२.९ ॥
હજાર ધનવાળા પણ જીવે છે, સો ધનવાળા પણ તેમ; બીજા શાકથી જીવે છે. જીવતા એવા અમને પણ જુઓ.
12.292.10
यदा न शोचेमहि किं नु नः स्या ।
द्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा।
कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि ।
दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति ॥ १२.२९२.१० ॥
અમે શોક ન કરીએ તો અમારું શું થાય? હે નારદ, ધર્મથી કે કર્મથી, મૃત્યુને વશ સુખો અને આપણને ન પીડતાં દુઃખો ક્યારે?
12.292.11
यस्मै प्राज्ञाः कथयन्ते मनुष्याः ।
प्रज्ञामूलं हीन्द्रियाणां प्रसादः।
मुह्यन्ति शोचन्ति तथेन्द्रियाणि ।
प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य ॥ १२.२९२.११ ॥
જ્ઞાનીઓ મનુષ્યોને જે કહે છે: ઇન્દ્રિયોની પ્રસન્નતાનું મૂળ પ્રજ્ઞા છે. ઇન્દ્રિયો મોહિત થઈ શોક કરે છે; મૂઢ ઇન્દ્રિયવાળાને પ્રજ્ઞાલાભ થતો નથી.
12.292.12
मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव ।
मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकः।
न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति ।
सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव ॥ १२.२९२.१२ ॥
મૂઢનું અભિમાન જ ફરીથી મોહ છે. મૂઢ માટે આ લોક નથી, પરલોક પણ નથી. દુઃખો સદા થતાં નથી, અને સુખનો લાભ પણ નિત્ય નથી.
12.292.13
भावात्मकं संपरिवर्तमानं ।
न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात्।
इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा ।
न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा ॥ १२.२९२.१३ ॥
સતત બદલાતી ભાવાવસ્થા જોઈને મારા જેવા માણસે ક્યારેય સંતાપ ન કરવો. ઇષ્ટ ભોગો કે સુખને વળગી ન રહેવું, અને આવી પડેલા દુઃખનું ચિંતન પણ ન કરવું.
12.292.14
समाहितो न स्पृहयेत्परेषां ।
नानागतं चाभिनन्देच्च लाभम्।
न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे ।
तथाऽर्थनाशे च न वै विषीदेत् ॥ १२.२९२.१४ ॥
સમાહિત માણસે બીજાની વસ્તુની ઇચ્છા ન કરવી; હજી ન આવેલા લાભનું અભિનંદન ન કરવું. મોટા ધનલાભમાં હર્ષિત ન થવું, અને ધનનાશમાં પણ વિષાદ ન કરવો.
12.292.15
न बान्धवा न च वित्तं न कौल्यं ।
न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम्।
दुःखान्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते ।
परत्र शीलेन तु यान्ति शान्तिम् ॥ १२.२९२.१५ ॥
બંધુઓ, ધન, કુલગૌરવ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, મંત્રણા, પરાક્રમ — આ બધું દુઃખથી રક્ષણ આપી શકતું નથી. પરંતુ શીલથી જ માણસો પરલોકમાં શાંતિ પામે છે.
12.292.16
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विन्दते सुखम् ।
धृतिश्च दुःखत्यागश्चेत्युभयं तु सुखं नृप ॥ १२.२९२.१६ ॥
અયુક્ત (અસંયમી) માણસમાં બુદ્ધિ હોતી નથી; યોગ વિના સુખ મળતું નથી. ધૈર્ય અને દુઃખત્યાગ — આ બંને, હે રાજન્, સુખ છે.
12.292.17
प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः ।
उत्सेको नरकायैव तस्मात्तान्संत्यजाम्यहम् ॥ १२.२९२.१७ ॥
પ્રિય વસ્તુ હર્ષ ઉત્પન્ન કરે છે; હર્ષ અહંકાર વધારે છે; અહંકાર નિશ્ચે નરક માટે જ છે. તેથી હું તેમનો ત્યાગ કરું છું.
12.292.18
एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः ।
पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात् ॥ १२.२९२.१८ ॥
શોક, ભય અને ઉન્માદ, જે સુખ-દુઃખમાં મોહ ઉપજાવે છે, તેમને આ દેહની ચેષ્ટાઓના સાક્ષી તરીકે હું જગતમાં જોઉં છું.
12.292.19
अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः ।
तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम् ॥ १२.२९२.१९ ॥
અર્થ અને કામનો ત્યાગ કરીને, શોકરહિત અને સંતાપરહિત થઈને, તૃષ્ણા અને મોહને પણ છોડીને હું આ પૃથ્વી પર વિચરું છું.
12.292.20
न च मृत्योर्न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन ।
पीतामृतस्येवात्यन्तमिह वामुत्र वा भयम् ॥ १२.२९२.२० ॥
મૃત્યુથી, અધર્મથી, લોભથી, કોઈથી પણ મને ભય નથી; અમૃત પીનારની જેમ અહીં કે ત્યાં મને સંપૂર્ણ ભય નથી.
12.292.21
एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम् ।
तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते ॥ १२.२९२.२१ ॥
હે બ્રાહ્મણ, હું આ જાણું છું; અવિનાશી મહાન તપ કરીને, હે નારદ, તેનાથી જ મેં આ પ્રાપ્ત કર્યું; હવે શોક મને પીડતો નથી.