महाभारत · अध्याय 12.292
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.292.1
शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रसन्ते प्राणिनः सदा ।
उभयं नो यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९२.१ ॥
शोक, दुःख आणि मृत्यू यांमुळे प्राणी नेहमी भयभीत असतात. हे पितामहा, हे दोन्ही आपल्याला होऊ नयेत असे कसे, ते मला सांगा.
12.292.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत ॥ १२.२९२.२ ॥
या संदर्भात लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — हे भारता, नारद आणि समङ्ग यांचा संवाद.
12.292.3
उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च ।
संप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे ॥ १२.२९२.३ ॥
तू जणू छातीने आणि बाहूंनी जोराने नमस्कार करतोस. सदा प्रसन्न मनाने शोकरहित असल्यासारखा दिसतोस.
12.292.4
उद्वेगं न हि ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे ॥ १२.२९२.४ ॥
तुझ्यामध्ये थोडीही, अत्यंत सूक्ष्मही, उद्विग्नता मला दिसत नाही. नेहमी तृप्त आणि स्वस्थ असल्यासारखा, आणि बालकासारखा तू वागतोस.
12.292.5
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वभूतेषु नारद ।
तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम् ॥ १२.२९२.५ ॥
हे नारदा, सर्व भूतांमधील जे भूत, भव्य आणि भविष्य आहे, त्यांची तत्त्वे मी जाणतो; म्हणून मी खिन्नमनस्क नाही.
12.292.6
उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान् ।
लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम् ॥ १२.२९२.६ ॥
कर्मांचा आरंभ आणि पुन्हा फलांचा उदय मी जाणतो. जगात फळे विविध आहेत; म्हणून मी खिन्नमनस्क नाही.
12.292.7
अनाथाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद ।
अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥ १२.२९२.७ ॥
अनाथ, आधारहीन, गतिमान, आंधळे आणि मूढ लोकही जगतात. हे नारदा, जिवंत असलेल्या आमच्याकडेही पाहा.
12.292.8
विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः ।
बलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय ॥ १२.२९२.८ ॥
विहित मार्गानेच निरोगी अवयवांचे देव जगतात; बलवान आणि दुर्बलही. तसेच आम्हालाही समजावून सांगा.
12.292.9
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥ १२.२९२.९ ॥
हजार धन असलेलेही जगतात, शंभर धन असलेलेही तसेच; इतर शाकाहारावर जगतात. जिवंत असलेल्या आमच्याकडेही पाहा.
12.292.10
यदा न शोचेमहि किं नु नः स्या ।
द्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा।
कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि ।
दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति ॥ १२.२९२.१० ॥
आम्ही शोक न केल्यास आमचे काय होईल? हे नारदा, धर्माने किंवा कर्माने, मृत्यूच्या अधीन असलेली सुखे आणि आम्हाला न पीडणारी दुःखे कधी?
12.292.11
यस्मै प्राज्ञाः कथयन्ते मनुष्याः ।
प्रज्ञामूलं हीन्द्रियाणां प्रसादः।
मुह्यन्ति शोचन्ति तथेन्द्रियाणि ।
प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य ॥ १२.२९२.११ ॥
ज्ञानी लोक मनुष्यांना सांगतात: इंद्रियांच्या प्रसन्नतेचे मूळ प्रज्ञा आहे. इंद्रिये मोहित होऊन शोक करतात; मूढ इंद्रिय असलेल्याला प्रज्ञेचा लाभ होत नाही.
12.292.12
मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव ।
मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकः।
न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति ।
सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव ॥ १२.२९२.१२ ॥
मूढाचा अभिमानच पुन्हा मोह होतो. मूढासाठी हा लोकही नाही आणि परलोकही नाही. दुःखे नेहमी घडत नाहीत, आणि सुखाचा लाभही नित्य नसतो.
12.292.13
भावात्मकं संपरिवर्तमानं ।
न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात्।
इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा ।
न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा ॥ १२.२९२.१३ ॥
सतत बदलणाऱ्या भावस्थितीमुळे माझ्यासारख्याने कधीही संताप करू नये. इष्ट भोग किंवा सुखाला धरून ठेवू नये, आणि आलेल्या दुःखाचा विचारही करू नये.
12.292.14
समाहितो न स्पृहयेत्परेषां ।
नानागतं चाभिनन्देच्च लाभम्।
न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे ।
तथाऽर्थनाशे च न वै विषीदेत् ॥ १२.२९२.१४ ॥
समाहित मनुष्याने दुसऱ्याच्या वस्तूची इच्छा करू नये; अजून न आलेल्या लाभाचे अभिनंदन करू नये. मोठ्या धनलाभाने हर्ष मानू नये, आणि धननाशातही खिन्न होऊ नये.
12.292.15
न बान्धवा न च वित्तं न कौल्यं ।
न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम्।
दुःखान्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते ।
परत्र शीलेन तु यान्ति शान्तिम् ॥ १२.२९२.१५ ॥
बांधव, धन, कुलीनता, शास्त्रज्ञान, मंत्रणा, पराक्रम — हे कोणीही दुःखापासून वाचवू शकत नाही. पण शीलाच्या योगानेच माणसे परलोकात शांती मिळवतात.
12.292.16
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विन्दते सुखम् ।
धृतिश्च दुःखत्यागश्चेत्युभयं तु सुखं नृप ॥ १२.२९२.१६ ॥
अयुक्ताला (असंयमी माणसाला) बुद्धी नसते; योगाशिवाय सुख मिळत नाही. धैर्य आणि दुःखत्याग — हे दोन्ही, हे राजा, सुखच आहे.
12.292.17
प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः ।
उत्सेको नरकायैव तस्मात्तान्संत्यजाम्यहम् ॥ १२.२९२.१७ ॥
प्रिय वस्तू हर्ष निर्माण करते; हर्ष गर्व वाढवतो; गर्व हा निश्चितच नरकासाठी. म्हणून मी त्यांचा त्याग करतो.
12.292.18
एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः ।
पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात् ॥ १२.२९२.१८ ॥
शोक, भय आणि उन्माद, जे सुख-दुःखात मोह निर्माण करतात, त्यांना या देहाच्या हालचालींचा साक्षी म्हणून मी जगात पाहतो.
12.292.19
अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः ।
तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम् ॥ १२.२९२.१९ ॥
अर्थ आणि काम सोडून, शोकरहित व संतापरहित होऊन, तृष्णा आणि मोहही त्यागून मी या पृथ्वीवर संचार करतो.
12.292.20
न च मृत्योर्न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन ।
पीतामृतस्येवात्यन्तमिह वामुत्र वा भयम् ॥ १२.२९२.२० ॥
मृत्यूपासून, अधर्मापासून, लोभापासून, कोठूनही मला भय नाही; अमृत प्राशन केलेल्याप्रमाणे इथे किंवा पलीकडेही मला पूर्णपणे भय नाही.
12.292.21
एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम् ।
तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते ॥ १२.२९२.२१ ॥
हे ब्रह्मन्, मला हे ठाऊक आहे; अविनाशी महान तप करून, हे नारदा, त्यानेच मी हे प्राप्त केले; आता शोक मला पीडा देत नाही.