મહાભારત · અધ્યાય 12.296
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.296.1
अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह ॥ १२.२९६.१ ॥
હે મહાબાહો, હવે જે શ્રેય હોય તે મને કહો. હે પિતામહ, તમારા વચનોરૂપી અમૃતથી પણ હું તૃપ્ત થતો નથી.
12.296.2
किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम ।
श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद ॥ १२.२९६.२ ॥
હે પુરુષોત્તમ, મનુષ્ય કયું શુભ કર્મ કરીને આ લોકમાં અને પરલોકમાં પરમ શ્રેય પામે છે? તે કહો.
12.296.3
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः ।
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः ॥ १२.२९६.३ ॥
અહીં પૂર્વે મહાયશસ્વી જનક રાજાએ મહાત્મા પરાશરને જે પૂછ્યું હતું તે હું તને કહીશ.
12.296.4
किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च ।
यद्भवेत्प्रतिपत्त्व्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२९६.४ ॥
આ લોકમાં અને પરલોકમાં સર્વ પ્રાણીઓ માટે કયું શ્રેય છે, જે પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય છે, તે આપ મને કહો.
12.296.5
ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् ।
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२.२९६.५ ॥
ત્યારે તપથી યુક્ત, સર્વ ધર્મવિધાન જાણનાર તે મુનિએ રાજા પ્રત્યે અનુગ્રહ મનથી આ વચન કહ્યું.
12.296.6
धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च ।
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ १२.२९६.६ ॥
ધર્મનું આચરણ જ આ લોકમાં અને પરલોકમાં શ્રેષ્ઠ શ્રેય છે. તેથી તેનાથી પરમ કંઈ નથી, જેમ બુદ્ધિમાન લોકો કહે છે.
12.296.7
प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते ।
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम ॥ १२.२९६.७ ॥
ધર્મને અપનાવનાર મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, દેહધારીઓ માટેનો કર્મવિધિ ધર્મસ્વરૂપ છે.
12.296.8
तस्मिन्त्राश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते ॥ १२.२९६.८ ॥
તે (ધર્મવ્યવસ્થા)માં આશ્રમોમાં રહેનારા સજ્જનો અહીં પોતપોતાનાં કર્મો કરે છે.
12.296.9
चतुर्विधा हि लोकेऽस्मिन्यात्रा तात विधीयते ।
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते ॥ १२.२९६.९ ॥
હે તાત, આ લોકમાં ચાર પ્રકારની જીવનયાત્રા વિહિત છે. મર્ત્યો જ્યાં રહે છે તે યાત્રા કામનાથી પ્રવર્તે છે.
12.296.10
सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः ।
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां विविधा गतिः ॥ १२.२९६.१० ॥
સુકૃત-દુષ્કૃત કર્મોનું અનેક ક્રમોમાં સેવન કરીને, સાડા દસ ભાગમાં વિભાજિત પ્રાણીઓની ગતિ વિવિધ છે.
12.296.11
सौवर्णं राजतं चापि यथा भाण्डं निषिच्यते ।
तथा निपिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः ॥ १२.२९६.११ ॥
જેમ સોના કે ચાંદીનું પાત્ર રેડીને ઘડાય છે, તેમ પૂર્વકર્મના વશમાં ચાલતો જીવ ઘડાય છે.
12.296.12
नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते ।
सुकृतैर्विन्दते सौख्यं प्राप्य देहक्षयं नरः ॥ १२.२९६.१२ ॥
બીજ વિના કંઈ ઊગતું નથી; કર્મ કર્યા વિના સુખ વધતું નથી. સુકૃતોથી મનુષ્ય સુખ મેળવે છે, દેહક્ષય પામ્યા પછી પણ.
12.296.13
दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् ।
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः ॥ १२.२९६.१३ ॥
હે વત્સ, હું દૈવને જોતો નથી; દૈવનું કોઈ સાધન નથી. દેવ, ગંધર્વ અને દાનવો સ્વભાવથી જ સિદ્ધ છે.
12.296.14
प्रेत्य यान्त्यकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः ।
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम् ॥ १२.२९६.१४ ॥
મૃત્યુ પછી લોકો ન કરેલું કર્મ લઈ જતા નથી; લોકો હંમેશા સ્મરણ રાખતા નથી. તેના ફળપ્રાપ્તિમાં ચાર પ્રકારનું કર્મ પણ છે.
12.296.15
लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः ।
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम् ॥ १२.२९६.१५ ॥
લોકવ્યવહાર અને વેદનો આધાર લેનારો શબ્દ (ધર્મ) સ્થાપિત છે. હે વત્સ, મનની શાંતિ માટે આ વૃદ્ધોનો ઉપદેશ નથી.
12.296.16
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२.२९६.१६ ॥
આંખ, મન, વાણી અને કર્મથી ચાર પ્રકારનું કર્મ તે કરે છે. જેવું કર્મ તે કરે છે, તેવું જ તે પામે છે.
12.296.17
निरन्तरं च मिश्रं च लभते कर्म पार्थिव ।
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते ॥ १२.२९६.१७ ॥
હે રાજન્, મનુષ્ય નિરંતર અને મિશ્રિત કર્મ પામે છે — કલ્યાણ કે પાપ. પણ તેનો નાશ નથી.
12.296.18
कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति ।
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते ॥ १२.२९६.१८ ॥
હે વત્સ, કોઈક વાર સુકૃત કૂટસ્થની જેમ સ્થિર રહે છે — સંસારમાં ડૂબતા મનુષ્યનું, જ્યાં સુધી તે દુઃખથી મુક્ત ન થાય ત્યાં સુધી.
12.296.19
ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते ।
सुकृतक्षयाच्च दुष्कृतं तद्विद्धि मनुजाधिप ॥ १२.२९६.१९ ॥
પછી દુઃખનો ક્ષય કરીને મનુષ્ય સુકૃત કર્મનું સેવન કરે છે. સુકૃત ક્ષીણ થતાં તે દુષ્કૃત જાણ, હે મનુજાધિપ.
12.296.20
दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता ।
ह्रीरहिंसाऽव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः ॥ १२.२९६.२० ॥
દમ, ક્ષમા, ધૃતિ, તેજ, સંતોષ, સત્યવાદિતા, હ્રી, અહિંસા, વ્યસનરહિતતા, દાક્ષ્ય — આ સુખ આપનારાં છે.
12.296.21
दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत् ।
नित्यं मनः समाधाने प्रयतेत विचक्षणः ॥ १२.२९६.२१ ॥
દુષ્કૃત કે સુકૃતમાં જીવ નિયત રહેતો નથી. વિચક્ષણે સદા મનને સમાધાનમાં સ્થિર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો.
12.296.22
नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते ।
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२.२९६.२२ ॥
આ જીવ બીજાનું સુકૃત કે દુષ્કૃત ભોગવતો નથી; જેવું કર્મ કરે છે તેવું ફળ પામે છે.
12.296.23
सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति ।
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिवः ॥ १२.२९६.२३ ॥
સુખ-દુઃખને બાજુએ મૂકીને મનુષ્ય બીજા સાથે જાય છે; દરેક જણ બીજા સાથે જ જોડાયેલો છે, રાજા પણ એવો જ.
12.296.24
परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः ।
यो ह्यसूयुस्तथा युक्तः सोऽवहासं नियच्छति ॥ १२.२९६.२४ ॥
જે કામથી બીજા પર ઈર્ષા થાય તે મનુષ્ય પોતે ન કરે. જે ઈર્ષાળુ થઈને એ જ કરે છે તે ઉપહાસ પામે છે.
12.296.25
भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्ष्यो ।
वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च।
विद्वांश्राशीलो वृत्तहीनः कुलीनः ।
सत्याद्विभ्रष्टो ब्राह्मणस्त्री च तुष्टा ॥ १२.२९६.२५ ॥
ડરપોક રાજા, સર્વભક્ષી બ્રાહ્મણ, ઉદ્યમહીન વૈશ્ય, હીન વર્ણનો અને આળસુ; વિદ્વાન છતાં દુરાચારી, આચારહીન કુલીન, સત્યથી ભ્રષ્ટ બ્રાહ્મણ, અને સંતુષ્ટ સ્ત્રી.
12.296.26
रागी युक्तः पचमानोऽऽत्महेतो ।
र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम्।
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज ।
न्यश्रायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु ॥ १२.२९६.२६ ॥
આસક્ત, પોતાને માટે જ રાંધનાર, મૂર્ખ વક્તા, અને રાજાવિહીન રાષ્ટ્ર; આ બધા શોચનીય દશાને પામે છે. બીજાના આશ્રયમાં રહેલો, પ્રજા પ્રત્યે સ્નેહહીન રાજા પણ એવો જ.