ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.296
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.296.1
अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह ॥ १२.२९६.१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਹੁਣ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
12.296.2
किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम ।
श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद ॥ १२.२९६.२ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਦੱਸੋ।
12.296.3
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः ।
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः ॥ १२.२९६.३ ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀ ਸੀ।
12.296.4
किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च ।
यद्भवेत्प्रतिपत्त्व्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२९६.४ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.296.5
ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् ।
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२.२९६.५ ॥
ਫਿਰ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.296.6
धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च ।
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ १२.२९६.६ ॥
ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.296.7
प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते ।
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम ॥ १२.२९६.७ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਧਰਮਮਈ ਹੈ।
12.296.8
तस्मिन्त्राश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते ॥ १२.२९६.८ ॥
ਉਸ (ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ) ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਜਣ ਇੱਥੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.296.9
चतुर्विधा हि लोकेऽस्मिन्यात्रा तात विधीयते ।
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते ॥ १२.२९६.९ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
12.296.10
सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः ।
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां विविधा गतिः ॥ १२.२९६.१० ॥
ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਸਾਢੇ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ।
12.296.11
सौवर्णं राजतं चापि यथा भाण्डं निषिच्यते ।
तथा निपिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः ॥ १२.२९६.११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.296.12
नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते ।
सुकृतैर्विन्दते सौख्यं प्राप्य देहक्षयं नरः ॥ १२.२९६.१२ ॥
ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਸੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੌਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ।
12.296.13
दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् ।
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः ॥ १२.२९६.१३ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਦੈਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਦੈਵ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹਨ।
12.296.14
प्रेत्य यान्त्यकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः ।
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम् ॥ १२.२९६.१४ ॥
ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਲੋਕ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ; ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਹੈ।
12.296.15
लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः ।
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम् ॥ १२.२९६.१५ ॥
ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ (ਧਰਮ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.296.16
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२.२९६.१६ ॥
ਅੱਖ, ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.296.17
निरन्तरं च मिश्रं च लभते कर्म पार्थिव ।
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते ॥ १२.२९६.१७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਮਿਲਵੇਂ ਕਰਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਭਲਾ ਜਾਂ ਪਾਪ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.296.18
कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति ।
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते ॥ १२.२९६.१८ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕੂਟਸਥ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.296.19
ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते ।
सुकृतक्षयाच्च दुष्कृतं तद्विद्धि मनुजाधिप ॥ १२.२९६.१९ ॥
ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੀ ਜਾਣ, ਹੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪ।
12.296.20
दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता ।
ह्रीरहिंसाऽव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः ॥ १२.२९६.२० ॥
ਦਮ, ਖਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਤੇਜ, ਸੰਤੋਖ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਹ੍ਰੀ, ਅਹਿੰਸਾ, ਐਬ-ਰਹਿਤਤਾ, ਦਕਸ਼ਤਾ — ਇਹ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
12.296.21
दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत् ।
नित्यं मनः समाधाने प्रयतेत विचक्षणः ॥ १२.२९६.२१ ॥
ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਿਆਣੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.296.22
नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते ।
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२.२९६.२२ ॥
ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.296.23
सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति ।
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिवः ॥ १२.२९६.२३ ॥
ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਬੰਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.296.24
परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः ।
यो ह्यसूयुस्तथा युक्तः सोऽवहासं नियच्छति ॥ १२.२९६.२४ ॥
ਜਿਸ ਗੱਲ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਉਹ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਈਰਖਾਲੂ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.296.25
भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्ष्यो ।
वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च।
विद्वांश्राशीलो वृत्तहीनः कुलीनः ।
सत्याद्विभ्रष्टो ब्राह्मणस्त्री च तुष्टा ॥ १२.२९६.२५ ॥
ਡਰਪੋਕ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉੱਦਮਹੀਣ ਵੈਸ਼, ਨੀਵੇਂ ਵਰਣ ਦਾ ਅਤੇ ਆਲਸੀ; ਵਿਦਵਾਨ ਪਰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੁਲੀਨ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀ।
12.296.26
रागी युक्तः पचमानोऽऽत्महेतो ।
र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम्।
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज ।
न्यश्रायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु ॥ १२.२९६.२६ ॥
ਲੋਭੀ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੂਰਖ ਬੁਲਾਰਾ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ; ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਣਯੋਗ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ-ਰਹਿਤ ਰਾਜਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।