महाभारत · अध्याय 12.296
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.296.1
अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह ॥ १२.२९६.१ ॥
हे महाबाहो, यापुढे जे श्रेय असेल ते मला सांगा. हे पितामह, आपल्या वचनांनी अमृत प्यायल्यासारखे वाटूनही माझे समाधान होत नाही.
12.296.2
किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम ।
श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद ॥ १२.२९६.२ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, मनुष्य कोणते शुभ कर्म करून इहलोकी आणि परलोकी परम श्रेय मिळवतो? ते सांगा.
12.296.3
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः ।
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः ॥ १२.२९६.३ ॥
येथे पूर्वी महायशस्वी जनक राजाने महात्मा पराशरांना जे विचारले होते ते मी तुला सांगतो.
12.296.4
किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च ।
यद्भवेत्प्रतिपत्त्व्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२९६.४ ॥
इहलोकी आणि परलोकी सर्व प्राण्यांसाठी कोणते श्रेय आहे, जे मिळवणे योग्य आहे, ते आपण मला सांगा.
12.296.5
ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् ।
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२.२९६.५ ॥
तेव्हा तपश्चर्येने युक्त, सर्व धर्मविधी जाणणारे ते मुनी राजावर अनुग्रह मनाने हे वचन बोलले.
12.296.6
धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च ।
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ १२.२९६.६ ॥
धर्माचे आचरणच इहलोकी आणि परलोकी श्रेष्ठ श्रेय आहे. म्हणून त्याहून परम काही नाही, जसे शहाणे लोक म्हणतात.
12.296.7
प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते ।
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम ॥ १२.२९६.७ ॥
धर्म स्वीकारणारा मनुष्य स्वर्गलोकात सन्मानित होतो. हे नृपश्रेष्ठा, देहधारींसाठी कर्मविधी धर्ममय आहे.
12.296.8
तस्मिन्त्राश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते ॥ १२.२९६.८ ॥
त्या (धर्मव्यवस्थेत) आश्रमांमध्ये राहणारे सज्जन येथे आपापली कर्मे करतात.
12.296.9
चतुर्विधा हि लोकेऽस्मिन्यात्रा तात विधीयते ।
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते ॥ १२.२९६.९ ॥
हे तात, या जगात चार प्रकारची जीवनयात्रा विहित केली आहे. मर्त्य जिथे राहतात ती यात्रा कामनेमुळे प्रवृत्त होते.
12.296.10
सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः ।
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां विविधा गतिः ॥ १२.२९६.१० ॥
पुण्य-पापरूप कर्मे विविध क्रमांनी आचरून, साडेदहा भागांत विभागलेल्या प्राण्यांची गती विविध असते.
12.296.11
सौवर्णं राजतं चापि यथा भाण्डं निषिच्यते ।
तथा निपिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः ॥ १२.२९६.११ ॥
जसे सोन्या किंवा चांदीचे भांडे ओतून घडवले जाते, तसाच पूर्वकर्मवशाने चालणारा जीव घडवला जातो.
12.296.12
नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते ।
सुकृतैर्विन्दते सौख्यं प्राप्य देहक्षयं नरः ॥ १२.२९६.१२ ॥
बीजाशिवाय काहीही उगवत नाही; कर्म केल्याशिवाय सुख वाढत नाही. सुकर्मांनी माणूस सौख्य मिळवतो, देहक्षय प्राप्त झाल्यावरही.
12.296.13
दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् ।
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः ॥ १२.२९६.१३ ॥
हे वत्सा, मी दैव पाहत नाही; दैवाचे कोणतेही साधन नाही. देव, गंधर्व आणि दानव स्वभावाने च सिद्ध आहेत.
12.296.14
प्रेत्य यान्त्यकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः ।
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम् ॥ १२.२९६.१४ ॥
मृत्यूनंतर लोक न केलेले कर्म सोबत नेत नाहीत; लोक नेहमी स्मरण ठेवत नाहीत. त्याच्या फलप्राप्तीत चार प्रकारचे कर्मही आहे.
12.296.15
लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः ।
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम् ॥ १२.२९६.१५ ॥
लोकव्यवहाराचा आधार आणि वेदाचा आधार घेतलेला शब्द (धर्म) स्थापित केला आहे. हे वत्सा, मनाच्या शांतीसाठी हा वृद्धांचा उपदेश नाही.
12.296.16
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२.२९६.१६ ॥
डोळा, मन, वाणी आणि कर्म यांनी चार प्रकारचे कर्म तो करतो. जसे कर्म तो करतो, तसेच फळ तो मिळवतो.
12.296.17
निरन्तरं च मिश्रं च लभते कर्म पार्थिव ।
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते ॥ १२.२९६.१७ ॥
हे राजा, माणूस सतत आणि मिश्रितपणे कर्म मिळवतो — कल्याण किंवा पाप. पण त्याचा नाश होत नाही.
12.296.18
कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति ।
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते ॥ १२.२९६.१८ ॥
हे वत्सा, कधीकधी सुकृत कूटस्थासारखे स्थिर राहते — संसारात बुडणाऱ्या माणसासाठी, तो दुःखातून मुक्त होईपर्यंत.
12.296.19
ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते ।
सुकृतक्षयाच्च दुष्कृतं तद्विद्धि मनुजाधिप ॥ १२.२९६.१९ ॥
नंतर दुःखाचा क्षय करून माणूस सुकृत कर्माचे सेवन करतो. सुकृत क्षीण झाल्यावर ते दुष्कृत समजावे, हे मनुजाधिपा.
12.296.20
दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता ।
ह्रीरहिंसाऽव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः ॥ १२.२९६.२० ॥
दम, क्षमा, धृती, तेज, संतोष, सत्यवादिता, ह्री, अहिंसा, व्यसनरहितता, दक्षता — हे सुख देणारे आहेत.
12.296.21
दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत् ।
नित्यं मनः समाधाने प्रयतेत विचक्षणः ॥ १२.२९६.२१ ॥
दुष्कृत किंवा सुकृत यात जीव नियत राहत नाही. विचक्षण माणसाने नेहमी मन समाधानात ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.
12.296.22
नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते ।
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२.२९६.२२ ॥
हा जीव दुसऱ्याचे सुकृत किंवा दुष्कृत भोगत नाही; जसे कर्म करतो तसेच फल मिळवतो.
12.296.23
सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति ।
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिवः ॥ १२.२९६.२३ ॥
सुख-दुःख बाजूला ठेवून माणूस दुसऱ्याबरोबर जातो; प्रत्येक माणूस दुसऱ्याशीच जोडलेला असतो, राजाही तसाच.
12.296.24
परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः ।
यो ह्यसूयुस्तथा युक्तः सोऽवहासं नियच्छति ॥ १२.२९६.२४ ॥
ज्या गोष्टीचा दुसऱ्यांवर मत्सर वाटेल ती गोष्ट माणसाने स्वतः करू नये. जो मत्सरी असून तेच करतो, तो उपहास ओढवून घेतो.
12.296.25
भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्ष्यो ।
वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च।
विद्वांश्राशीलो वृत्तहीनः कुलीनः ।
सत्याद्विभ्रष्टो ब्राह्मणस्त्री च तुष्टा ॥ १२.२९६.२५ ॥
भित्रा राजा, सर्वभक्षक ब्राह्मण, उद्योगहीन वैश्य, हीनवर्णीय व आळशी; विद्वान पण दुराचारी, सदाचारहीन कुलीन, सत्यापासून ढळलेला ब्राह्मण, आणि समाधानी स्त्री.
12.296.26
रागी युक्तः पचमानोऽऽत्महेतो ।
र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम्।
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज ।
न्यश्रायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु ॥ १२.२९६.२६ ॥
आसक्त, स्वतःसाठीच स्वयंपाक करणारा, मूर्ख वक्ता, आणि राजाविना राष्ट्र; हे सर्व शोचनीय स्थितीला जातात. दुसऱ्याच्या आश्रयाला असलेला, प्रजेबद्दल स्नेहहीन राजाही तसाच.