મહાભારત · અધ્યાય 12.297
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.297.1
मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः ।
रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ १२.२९७.१ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયો રૂપી ઘોડાથી જોડાયેલો મનોરથનો રથ પામીને જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન લગામો વડે જે માણસ તેને ચલાવે છે, તે જ બુદ્ધિમાન છે.
12.297.2
सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते ।
द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परात् ॥ १२.२९७.२ ॥
આજીવિકા વિનાના માણસ માટે સેવા પર આશ્રિત મનથી દ્વિજોના હાથે મળેલી આજીવિકા પ્રશંસનીય છે; સમાન લોકો વચ્ચેની પરસ્પર લેવડદેવડ નહીં.
12.297.3
आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशांपते ।
उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा ॥ १२.२९७.३ ॥
હે પ્રજાપતિ, દુર્લભ આયુષ્ય મેળવીને માણસે તેને નીચે ન ખેંચવું; પુણ્યકર્મ દ્વારા ઉત્કર્ષ માટે પ્રયત્ન કરવો.
12.297.4
वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै संमानमर्हति ।
न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते ॥ १२.२९७.४ ॥
વર્ણોથી ભ્રષ્ટ થયેલો માણસ ખરેખર સન્માનને યોગ્ય નથી; પણ સારી ક્રિયા પામીને રાજસિક કર્મ સેવનાર પણ નહીં.
12.297.5
वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा ।
दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा ॥ १२.२९७.५ ॥
માણસ પુણ્યકર્મ દ્વારા વર્ણોત્કર્ષ પામે છે; દુર્લભ એવો તે ન મેળવે તો પાપકર્મથી નાશ પામે છે.
12.297.6
अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत् ।
पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयंकृतम्।
तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम् ॥ १२.२९७.६ ॥
અજ્ઞાનથી કરેલું પાપ તપથી જ દૂર કરવું. પાપકર્મ ચોક્કસ ફળ આપે છે; પોતે કરેલું પાપ જ ફળે છે. તેથી દુઃખફળ આપનારું પાપકર્મ ન કરવું.
12.297.7
पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
तन्न सेवेत मेधावी शुचिः कुशलिनं यथा ॥ १२.२९७.७ ॥
પાપથી બંધાયેલું કર્મ મહાફળ આપે તોપણ બુદ્ધિમાન અને શુચિ પુરુષે તે ન કરવું, કલ્યાણ ઇચ્છનારની જેમ.
12.297.8
किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः ।
प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद्विरोचते ॥ १२.२९७.८ ॥
પાપકર્મના ફળમાં કેવું કષ્ટ હું જોઉં છું? તેમાં ફસાયેલાનો આત્મા ત્યાં સુધી પ્રકાશતો નથી.
12.297.9
प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते ।
तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते ॥ १२.२९७.९ ॥
અહીં જે મૂર્ખને પ્રાયશ્ચિત્ત થતું નથી, તે આગળ વધેલાને પણ મોટો સંતાપ થાય છે.
12.297.10
विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम् ।
प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे ॥ १२.२९७.१० ॥
ઝાંખું પડેલું વસ્ત્ર ધોવાય છે, પણ કાળા ડાઘથી ભરેલું નહીં. હે નરેન્દ્ર, પ્રયત્નથી પાપ પણ એવું જ છે, એ મારી પાસેથી જાણ.
12.297.11
स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति ।
प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक् ॥ १२.२९७.११ ॥
જે માણસ પોતે પાપ કરીને પછી શુભ કર્મ કરે અને પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કરે, તે બંનેનું ફળ જુદું જુદું ભોગવે છે.
12.297.12
अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति ।
ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ १२.२९७.१२ ॥
અજ્ઞાનથી કરેલી હિંસાને અહિંસા દૂર કરે છે, એમ શાસ્ત્રનિર્દેશથી બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણો કહે છે.
12.297.13
तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति ।
इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.२९७.१३ ॥
એ જ રીતે, કામનાથી કરાયેલું કર્મ તેના માટે હિંસાને જ ખેંચી લાવે છે. બ્રહ્મશાસ્ત્રજ્ઞ, બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણો એમ કહે છે.
12.297.14
अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्धर्तते कृतम् ।
गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम् ॥ १२.२९७.१४ ॥
પણ હું આ જોઉં છું: જે કર્મ થાય છે, તે ગુણયુક્ત અને પ્રગટ હોય કે પાપ સાથે સંકળાયેલું ન હોય.
12.297.15
यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् ।
बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह ॥ १२.२९७.१५ ॥
અહીં સૂક્ષ્મ કર્મો જેમ યથાર્થપણે ફળ આપે છે, તેમ અહીં બુદ્ધિયુક્ત થઈને મનથી કરાયેલાં એ કર્મો પણ.
12.297.16
भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्वणम् ।
अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा ॥ १२.२९७.१६ ॥
સતત સેવાયેલું, ઉગ્ર કર્મ અલ્પ ફળ આપનારું બને છે. હે ધર્મજ્ઞ, પૂર્વબુદ્ધિ વિના ઉગ્ર કર્મથી કરાયેલું.
12.297.17
कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा ।
न चरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् ॥ १२.२९७.१७ ॥
દેવો અને મુનિઓએ કરેલાં જે કર્મો છે, ધર્માત્માએ તે આચરવાં નહીં; સાંભળીને પણ તેની નિંદા ન કરવી.
12.297.18
संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः ।
करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति ॥ १२.२९७.१८ ॥
હે રાજન, જે મનથી સારી રીતે વિચારીને, પોતાની શક્તિ જાણીને શુભ કર્મ કરે છે, તે જ ખરેખર કલ્યાણને જુએ છે.
12.297.19
नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा ।
नवेतरे तथा भावं प्राप्नोति सुखभावितम् ॥ १२.२९७.१९ ॥
નવા ઘડામાં રેડેલું પાણી જેમ ઘટી જાય છે, તેમ નવામાં કે બીજામાં (તે) સુખથી ભરેલી અવસ્થા પામે છે.
12.297.20
सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते ।
तद्धि वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा ॥ १२.२९७.२० ॥
પાણીવાળા પાત્રમાં બીજું પાણી રેડાય છે, તે તેમાં જ ભળીને વધે છે; પાણીમાં પાણી ભળે તેમ.
12.297.21
एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव ।
समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि ॥ १२.२९७.२१ ॥
હે રાજા, આ રીતે બુદ્ધિયુક્ત થઈને અહીં જે કર્મો થાય છે, અને જે સમાન છે, તે પણ અત્યંત પુણ્યમય છે.
12.297.22
राज्ञा जेतव्याः शत्रवश्चोन्नताश्च ।
सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम्।
अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञै ।
रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम् ॥ १२.२९७.२२ ॥
રાજાએ શત્રુઓ અને ઉદ્ધત લોકો પર વિજય મેળવવો; પ્રજાનું યોગ્ય રીતે પાલન કરવું; ઘણા યજ્ઞોથી અગ્નિ પ્રગટાવવો; જીવનના અંતે કે મધ્યમાં વનનો આશ્રય લઈને રહેવું.
12.297.23
दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो ।
भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत्।
गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या ।
सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र ॥ १२.२९७.२३ ॥
સંયમી, ધર્મશીલ પુરુષે સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના જેવા જોવા; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠજનોનું પૂજન કરવું; હે નરેન્દ્ર, સત્ય અને શીલથી સુખ મળે છે.