महाभारत · अध्याय 12.297
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.297.1
मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः ।
रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ १२.२९७.१ ॥
इंद्रियविषयरूपी घोड्यांनी जोडलेला मनोरथरथ मिळवून, ज्ञानातून जन्मलेल्या लगामांनी जो माणूस तो चालवतो, तोच बुद्धिमान होय.
12.297.2
सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते ।
द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परात् ॥ १२.२९७.२ ॥
उपजीविकाहीन माणसाला सेवेवर अवलंबून असलेल्या मनाने द्विजांच्या हातून मिळालेली उपजीविकाच प्रशंसनीय; समान लोकांमधील परस्पर देवाणघेवाण नव्हे.
12.297.3
आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशांपते ।
उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा ॥ १२.२९७.३ ॥
हे प्रजापते, दुर्लभ आयुष्य मिळवून माणसाने ते खाली ओढू नये; पुण्यकर्माने उत्कर्षासाठी प्रयत्न करावा.
12.297.4
वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै संमानमर्हति ।
न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते ॥ १२.२९७.४ ॥
वर्णांपासून भ्रष्ट झालेला माणूस खरोखर सन्मानास पात्र नसतो; पण चांगली क्रिया मिळूनही जो राजसिक कर्म करतो, तोही नव्हे.
12.297.5
वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा ।
दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा ॥ १२.२९७.५ ॥
माणूस पुण्यकर्माने वर्णोत्कर्ष मिळवतो; दुर्लभ असलेला तो न मिळाल्यास पापकर्माने नाश पावतो.
12.297.6
अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत् ।
पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयंकृतम्।
तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम् ॥ १२.२९७.६ ॥
अज्ञानाने केलेले पाप तपानेच दूर करावे. पापकर्म निश्चित फळ देते; स्वतः केलेले पापच फळते. म्हणून दुःखफल देणारे पापकर्म करू नये.
12.297.7
पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
तन्न सेवेत मेधावी शुचिः कुशलिनं यथा ॥ १२.२९७.७ ॥
पापाशी जोडलेले कर्म महाफल देणारे असले तरी, बुद्धिमान आणि शुचि पुरुषाने ते करू नये, कल्याण इच्छिणाऱ्याप्रमाणे।
12.297.8
किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः ।
प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद्विरोचते ॥ १२.२९७.८ ॥
पापकर्माच्या फळात कोणते दुःख मी पाहतो? त्यात अडकलेल्याचा आत्मा तोपर्यंत प्रकाशित होत नाही.
12.297.9
प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते ।
तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते ॥ १२.२९७.९ ॥
येथे ज्या मूर्खाला प्रायश्चित्त घडत नाही, पुढे गेलेल्यालाही मोठा संताप उत्पन्न होतो.
12.297.10
विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम् ।
प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे ॥ १२.२९७.१० ॥
फिके झालेले वस्त्र धुतले जाते, पण काळ्या डागांनी भरलेले नाही. हे नरेंद्रा, प्रयत्नाने पापही असेच आहे, हे माझ्याकडून समज.
12.297.11
स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति ।
प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक् ॥ १२.२९७.११ ॥
जो माणूस स्वतः पाप करून नंतर शुभकर्म करतो आणि प्रायश्चित्तही करतो, तो दोन्हींचे फळ वेगवेगळे भोगतो.
12.297.12
अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति ।
ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ १२.२९७.१२ ॥
अज्ञानाने केलेली हिंसा अहिंसा दूर करते, असे शास्त्रनिर्देशानुसार ब्रह्मवादी ब्राह्मण म्हणतात.
12.297.13
तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति ।
इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.२९७.१३ ॥
त्याचप्रमाणे, कामनेने केलेले कर्म त्याच्यासाठी हिंसेलाच ओढून आणते. ब्रह्मशास्त्रज्ञ, ब्रह्मवादी ब्राह्मण असे म्हणतात.
12.297.14
अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्धर्तते कृतम् ।
गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम् ॥ १२.२९७.१४ ॥
पण मी असे पाहतो: जे कर्म केले जाते, ते गुणांनी युक्त व उघड असो किंवा पापाशी न जोडलेले असो.
12.297.15
यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् ।
बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह ॥ १२.२९७.१५ ॥
येथे सूक्ष्म कर्मे जशी यथार्थपणे फळ देतात, तसेच येथे बुद्धीने युक्त होऊन मनाने केलेली ती कर्मेही.
12.297.16
भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्वणम् ।
अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा ॥ १२.२९७.१६ ॥
सतत केलेले, उग्र कर्म अल्प फळ देते. हे धर्मज्ञा, पूर्वबुद्धी नसताना उग्र कर्माने केलेले.
12.297.17
कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा ।
न चरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् ॥ १२.२९७.१७ ॥
देवतांनी आणि मुनींनी केलेली जी कर्मे, धर्मात्म्याने ती करू नयेत; ऐकूनही त्यांची निंदा करू नये.
12.297.18
संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः ।
करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति ॥ १२.२९७.१८ ॥
हे राजा, जो मनाने नीट विचार करून, आपली शक्ती जाणून शुभ कर्म करतो, तोच खरोखर कल्याण पाहतो.
12.297.19
नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा ।
नवेतरे तथा भावं प्राप्नोति सुखभावितम् ॥ १२.२९७.१९ ॥
नव्या मडक्यात ओतलेले पाणी जसे कमी होते, तसेच नव्यात किंवा दुसऱ्यात (ते) सुखाने भरलेली अवस्था प्राप्त करते.
12.297.20
सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते ।
तद्धि वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा ॥ १२.२९७.२० ॥
पाणी असलेल्या भांड्यात दुसरे पाणी ओतले जाते, ते त्यातच मिसळून वाढते; पाण्यात पाणी मिसळते तसे.
12.297.21
एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव ।
समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि ॥ १२.२९७.२१ ॥
हे राजा, याप्रमाणे बुद्धीने युक्त असलेली येथील कर्मे, आणि जी समान कर्मे आहेत, तीही अत्यंत पुण्यमय असतात.
12.297.22
राज्ञा जेतव्याः शत्रवश्चोन्नताश्च ।
सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम्।
अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञै ।
रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम् ॥ १२.२९७.२२ ॥
राजाने शत्रूंवर आणि उन्मत्त लोकांवर विजय मिळवावा; प्रजेचे योग्य पालन करावे; अनेक यज्ञांनी अग्नी प्रज्वलित करावा; जीवनाच्या अंती किंवा मध्यात वनाचा आश्रय घेऊन राहावे.
12.297.23
दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो ।
भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत्।
गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या ।
सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र ॥ १२.२९७.२३ ॥
संयमी, धर्मशील पुरुषाने सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखे पाहावे; आपल्या शक्तीनुसार श्रेष्ठांचा सन्मान करावा; हे नरेंद्रा, सत्य आणि शीलाने सुख मिळते.