ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.297
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.297.1
मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः ।
रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ १२.२९७.१ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰੂਪੀ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਨੋਰਥ-ਰਥ ਪਾ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ।
12.297.2
सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते ।
द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परात् ॥ १२.२९७.२ ॥
ਰੋਜ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਟਿਕੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਿਲੀ ਰੋਜ਼ੀ ਹੀ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਰਾਬਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ।
12.297.3
आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशांपते ।
उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा ॥ १२.२९७.३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਦੁਰਲੱਭ ਉਮਰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਖਿੱਚੇ; ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ।
12.297.4
वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै संमानमर्हति ।
न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते ॥ १२.२९७.४ ॥
ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਚੰਗੀ ਕਿਰਿਆ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜਸੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.297.5
वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा ।
दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा ॥ १२.२९७.५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਰਣ-ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੁਰਲੱਭ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾਉਣ ਤੇ ਪਾਪ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.297.6
अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत् ।
पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयंकृतम्।
तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम् ॥ १२.२९७.६ ॥
ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਹੀ ਫਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ।
12.297.7
पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
तन्न सेवेत मेधावी शुचिः कुशलिनं यथा ॥ १२.२९७.७ ॥
ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਰਮ ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਵੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ।
12.297.8
किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः ।
प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद्विरोचते ॥ १२.२९७.८ ॥
ਪਾਪ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਸ਼ਟ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ।
12.297.9
प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते ।
तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते ॥ १२.२९७.९ ॥
ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੰਤਾਪ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
12.297.10
विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम् ।
प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे ॥ १२.२९७.१० ॥
ਰੰਗ ਉੱਡਿਆ ਕਪੜਾ ਧੋਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲੇ ਦਾਗ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ।
12.297.11
स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति ।
प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक् ॥ १२.२९७.११ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.297.12
अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति ।
ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ १२.२९७.१२ ॥
ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.297.13
तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति ।
इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.२९७.१३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਇਸ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹੀ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.297.14
अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्धर्तते कृतम् ।
गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम् ॥ १२.२९७.१४ ॥
ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਪ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।
12.297.15
यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् ।
बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह ॥ १२.२९७.१५ ॥
ਇੱਥੇ ਸੂਖਮ ਕਰਮ ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਹ ਕਰਮ ਵੀ।
12.297.16
भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्वणम् ।
अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा ॥ १२.२९७.१६ ॥
ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਗਰ ਕਰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ, ਉਗਰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
12.297.17
कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा ।
न चरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् ॥ १२.२९७.१७ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਉਹ ਨਾ ਕਰੇ; ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।
12.297.18
संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः ।
करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति ॥ १२.२९७.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਕੀਨਨ ਕਲਿਆਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.297.19
नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा ।
नवेतरे तथा भावं प्राप्नोति सुखभावितम् ॥ १२.२९७.१९ ॥
ਨਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਪਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ (ਉਹ) ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.297.20
सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते ।
तद्धि वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा ॥ १२.२९७.२० ॥
ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।
12.297.21
एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव ।
समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि ॥ १२.२९७.२१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੋ ਕਰਮ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਪੁੰਨਯ ਵਾਲੇ ਹਨ।
12.297.22
राज्ञा जेतव्याः शत्रवश्चोन्नताश्च ।
सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम्।
अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञै ।
रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम् ॥ १२.२९७.२२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘਮੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਠੀਕ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.297.23
दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो ।
भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत्।
गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या ।
सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र ॥ १२.२९७.२३ ॥
ਸੰਜਮੀ, ਧਰਮ-ਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।