महाभारत · अध्याय 12.298
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.298.1
कः कस्य चोपकुरुते कश्च कस्मै प्रयच्छति ।
प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वमात्मार्थमात्मना ॥ १२.२९८.१ ॥
कोण कोणाचे उपकार करतो आणि कोण कोणाला देतो? हा प्राणी स्वतःसाठीच, स्वतःद्वारे सर्व कर्मे करतो.
12.298.2
गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत् ।
सोदर्यं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ १२.२९८.२ ॥
गर्वाने सोडून दिलेल्या आणि स्नेहहीन माणसाचा त्याग करावा — सख्ख्या भावालाही; मग परक्याची काय गोष्ट.
12.298.3
विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ ।
तयोः पुण्यतरं दानं तद्द्विजस्य प्रयच्छतः ॥ १२.२९८.३ ॥
श्रेष्ठाने श्रेष्ठाला दिलेले दान आणि घेतलेले दान समान; त्या दोघांत द्विजाने दिलेले दान अधिक पुण्यदायक आहे.
12.298.4
न्यायागतं धनं वर्णैर्न्यायेनैव विवर्धितम् ।
संरक्ष्यं यत्नमास्थाय धर्मार्थमिति निश्चयः ॥ १२.२९८.४ ॥
न्यायाने मिळालेले आणि न्यायानेच वाढवलेले धन वर्णांनी प्रयत्नपूर्वक जपावे; ते धर्मासाठी आहे हा निश्चय आहे.
12.298.5
न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमार्जयेत् ।
शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिमनुस्मरन् ॥ १२.२९८.५ ॥
धर्म आणि अर्थ इच्छिणाऱ्याने क्रूर कर्माने धन मिळवू नये; आपल्या शक्तीनुसार सर्व कार्ये करावीत, केवळ समृद्धीचे स्मरण करून नव्हे.
12.298.6
अपो हि प्रयताः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा ।
शक्तितोऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाऽश्नुते फलम् ॥ १२.२९८.६ ॥
श्रद्धेने दिलेले थंड पाणी किंवा अग्नीने तापवलेले पाणी — आपल्या शक्तीनुसार अतिथीला, भुकेने व्याकुळ झालेल्याला दिले तर फळ मिळते.
12.298.7
रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना ।
फलपत्रैरथो मूलैर्मुनीनचिंतवांश्च सः ॥ १२.२९८.७ ॥
महात्मा रन्तिदेवाने लोकांत इष्ट अशी सिद्धी प्राप्त केली. त्याने फळे, पाने आणि मुळे देऊन मुनींचा सत्कार केला.
12.298.8
तैरेव फलपत्रैश्च स माठरमतोषयत् ।
तस्माल्लेभे परं स्थानं शैब्योऽपि पृथिवीपतिः ॥ १२.२९८.८ ॥
त्याच फळांनी व पानांनी त्याने माठराला संतुष्ट केले. म्हणून पृथ्वीपती शैब्यानेही परम स्थान मिळवले.
12.298.9
देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्चात्मनस्तथा ।
ऋणवाञ्जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत् ॥ १२.२९८.९ ॥
देव, अतिथी, सेवक, पितर आणि स्वतःप्रती मनुष्य ऋणी म्हणूनच जन्मतो. म्हणून त्याने ऋणमुक्त व्हावे.
12.298.10
स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा ।
पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च ॥ १२.२९८.१० ॥
महर्षींना स्वाध्यायाने, देवांना यज्ञकर्माने, पितरांना श्राद्धदानाने आणि मनुष्यांना सत्काराने (ऋण फेडले जाते).
12.298.11
पाकशेपावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च ।
यथावद्भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेत्कर्म आदितः ॥ १२.२९८.११ ॥
शिजवलेल्या अन्नाच्या शेषाने, स्वतःच्या पालनाने आणि सेवकवर्गाच्या यथायोग्य पालनाने, सुरुवातीपासूनच कर्म करण्याची इच्छा धरावी.
12.298.12
प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः ।
सम्यग्घृत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागताः ॥ १२.२९८.१२ ॥
प्रयत्नाने सिद्ध झालेले मुनी, धन नसतानाही, अग्नीत योग्य रीतीने आहुती देऊन सिद्धीला पोहोचले.
12.298.13
विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयोऽगमत् ।
ऋग्भिः स्तुत्वा महाबाहो देवान्वै यज्ञभागिनः ॥ १२.२९८.१३ ॥
विश्वामित्राचे पुत्रत्व ऋचीकाचा पुत्र प्राप्त झाला. हे महाबाहो, ऋचांनी यज्ञभागी देवांची स्तुती करून.
12.298.14
गतः शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात् ।
देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः ॥ १२.२९८.१४ ॥
देवदेवाच्या प्रसादाने उशना शुक्रपदाला पोहोचला. देवीची स्तुती करून तो आकाशात तेजाने वेढलेला आनंद अनुभवतो.
12.298.15
असितो देवलश्चैव तथा नारदपर्वतौ ।
कक्षीवाञ्जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथाऽऽत्मवान् ॥ १२.२९८.१५ ॥
असित आणि देवल, तसेच नारद आणि पर्वत, कक्षीवान, जमदग्नीचा पुत्र राम, ताण्ड्य आणि आत्मसंयमी.
12.298.16
वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः ॥ १२.२९८.१६ ॥
वसिष्ठ, जमदग्नी, विश्वामित्र आणि अत्रि; भरद्वाज, हरिश्मश्रु, कुंडधार आणि श्रुतश्रवा.
12.298.17
एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुमृग्भिः समाहिताः ।
लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १२.२९८.१७ ॥
हे महर्षी ऋचांनी विष्णूची स्तुती करून, एकाग्र होऊन, तपाने सिद्धी प्राप्त झाले; त्या धीमान देवाच्या प्रसादाने.
12.298.18
अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तमेव ह ।
न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ १२.२९८.१८ ॥
अयोग्यही सज्जनांची योग्यता मिळवून त्यांचीच स्तुती करून (सिद्धी मिळवतात); परंतु निंद्य कर्म करून येथे उन्नतीची इच्छा धरू नये.
12.298.19
येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान् ।
धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद्धनकाङ्क्षया ॥ १२.२९८.१९ ॥
धर्माने मिळालेले धन खरे; अधर्माने मिळालेल्याचा धिक्कार असो. जगातील शाश्वत धर्म धनाच्या इच्छेने कोणीही सोडू नये.
12.298.20
आहिताग्निर्हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तमः ।
वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो ॥ १२.२९८.२० ॥
आहिताग्नी धर्मात्मा तोच पुण्यकर्मी आणि उत्तम आहे. हे राजेन्द्रा, हे प्रभो, सर्व वेद त्रिविध अग्नींमध्ये स्थित आहेत.
12.298.21
च चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते ।
श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम् ॥ १२.२९८.२१ ॥
अग्नी स्थापन केलेल्या ब्राह्मणाची क्रिया खंडित होत नसेल तर ते श्रेष्ठ आहे. अनाहिताग्नित्वही श्रेष्ठ आहे, पण अग्निहोत्र क्रियेविना होत नाही.
12.298.22
अग्निरात्मा च माता च पिता जनयिता तथा ।
गुरुश्च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम् ॥ १२.२९८.२२ ॥
अग्नी, आत्मा, माता, पिता, जन्मदाता आणि गुरू — हे नरशार्दूला, यांची यथोचित सेवा करावी.
12.298.23
मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी ।
विद्वान्क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात्।
दाक्ष्येण हीनो धर्मयुक्तो न दान्तो ।
लोकेऽस्मिन्वै पूज्यते सद्भिरार्यः ॥ १२.२९८.२३ ॥
मान सोडून जो वृद्धांची सेवा करतो, विद्वान असूनही प्रेमाच्या बंधनाने पाहतो, चातुर्य नसले तरी धर्मयुक्त व दान्त नसलेला माणूस या लोकी सज्जनांकडून आर्य म्हणून पूजला जातो.