ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.298
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.298.1
कः कस्य चोपकुरुते कश्च कस्मै प्रयच्छति ।
प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वमात्मार्थमात्मना ॥ १२.२९८.१ ॥
ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.298.2
गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत् ।
सोदर्यं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ १२.२९८.२ ॥
ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਸਕੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਬੇਗਾਨੇ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।
12.298.3
विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ ।
तयोः पुण्यतरं दानं तद्द्विजस्य प्रयच्छतः ॥ १२.२९८.३ ॥
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੈਣਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.298.4
न्यायागतं धनं वर्णैर्न्यायेनैव विवर्धितम् ।
संरक्ष्यं यत्नमास्थाय धर्मार्थमिति निश्चयः ॥ १२.२९८.४ ॥
ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧਾਇਆ ਧਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ ਲਈ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
12.298.5
न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमार्जयेत् ।
शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिमनुस्मरन् ॥ १२.२९८.५ ॥
ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਰੂਰ ਕਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਨਾ ਕਮਾਵੇ; ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਕਰੇ, ਕੇਵਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
12.298.6
अपो हि प्रयताः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा ।
शक्तितोऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाऽश्नुते फलम् ॥ १२.२९८.६ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਇਆ ਹੋਇਆ — ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.298.7
रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना ।
फलपत्रैरथो मूलैर्मुनीनचिंतवांश्च सः ॥ १२.२९८.७ ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਫਲਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
12.298.8
तैरेव फलपत्रैश्च स माठरमतोषयत् ।
तस्माल्लेभे परं स्थानं शैब्योऽपि पृथिवीपतिः ॥ १२.२९८.८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਮਾਠਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
12.298.9
देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्चात्मनस्तथा ।
ऋणवाञ्जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत् ॥ १२.२९८.९ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਜ਼ਾਈ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.298.10
स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा ।
पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च ॥ १२.२९८.१० ॥
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਧਿਆਏ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਨਾਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ।
12.298.11
पाकशेपावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च ।
यथावद्भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेत्कर्म आदितः ॥ १२.२९८.११ ॥
ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਅੰਨ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਵਰਗ ਦੇ ਯੋਗ ਪਾਲਣ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.298.12
प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः ।
सम्यग्घृत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागताः ॥ १२.२९८.१२ ॥
ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਮੁਨੀ, ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
12.298.13
विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयोऽगमत् ।
ऋग्भिः स्तुत्वा महाबाहो देवान्वै यज्ञभागिनः ॥ १२.२९८.१३ ॥
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰਪਣ ਰਿਚੀਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞਭਾਗੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ।
12.298.14
गतः शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात् ।
देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः ॥ १२.२९८.१४ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਸ਼ਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
12.298.15
असितो देवलश्चैव तथा नारदपर्वतौ ।
कक्षीवाञ्जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथाऽऽत्मवान् ॥ १२.२९८.१५ ॥
ਅਸਿਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲ ਵੀ, ਤਿਵੇਂ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਪਰਵਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਤਾਂਡਯ ਅਤੇ ਆਤਮਵਾਨ ਵੀ।
12.298.16
वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः ॥ १२.२९८.१६ ॥
ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰਿ ਵੀ; ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਹਰਿਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ, ਕੁੰਡਧਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਾ।
12.298.17
एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुमृग्भिः समाहिताः ।
लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १२.२९८.१७ ॥
ਇਹ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ, ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ।
12.298.18
अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तमेव ह ।
न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ १२.२९८.१८ ॥
ਅਯੋਗ ਵੀ ਸੱਜਣਾਂ ਵਰਗੀ ਯੋਗਤਾ ਪਾ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ (ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ); ਪਰ ਨਿੰਦਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
12.298.19
येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान् ।
धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद्धनकाङ्क्षया ॥ १२.२९८.१९ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਛੱਡੇ।
12.298.20
आहिताग्निर्हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तमः ।
वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो ॥ १२.२९८.२० ॥
ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
12.298.21
च चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते ।
श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम् ॥ १२.२९८.२१ ॥
ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਘਟਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਅਨਾਹਿਤਾਗਨੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.298.22
अग्निरात्मा च माता च पिता जनयिता तथा ।
गुरुश्च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम् ॥ १२.२९८.२२ ॥
ਅਗਨੀ, ਆਤਮਾ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਜਨਮਦਾਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ — ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.298.23
मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी ।
विद्वान्क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात्।
दाक्ष्येण हीनो धर्मयुक्तो न दान्तो ।
लोकेऽस्मिन्वै पूज्यते सद्भिरार्यः ॥ १२.२९८.२३ ॥
ਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰ ਧਰਮਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦਾਂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਰਿਆ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।