મહાભારત · અધ્યાય 12.302
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.302.1
वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.३०२.१ ॥
હે મહર્ષિ, વિશેષ વર્ણોનો વર્ણ શાનાથી ઉત્પન્ન થાય છે? હું આ જાણવા ઇચ્છું છું; હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે કહો.
12.302.2
यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः ।
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः ॥ १२.३०२.२ ॥
જન્મેલું સંતાન 'તે જ આ છે' એવી શ્રુતિ છે. બ્રાહ્મણથી જન્મેલો વિશેષ સ્થિતિ કેવી રીતે પામે છે?
12.302.3
एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः ।
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः ॥ १२.३०२.३ ॥
આ આમ જ છે, મહારાજ — જેનાથી જન્મ થયો તે જ તે છે. પણ તપના ઘટાડાથી તે જાતિગ્રહણની સ્થિતિ પામે છે.
12.302.4
सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः ।
अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते ॥ १२.३०२.४ ॥
સારા ક્ષેત્ર અને સારા બીજથી પવિત્ર જન્મ થાય છે. તેથી બેમાંથી એક હીન હોય તો 'અવર' નામનું સંતાન જન્મે છે.
12.302.5
वक्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे ।
सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः ॥ १२.३०२.५ ॥
મુખ, ભુજાઓ, જાંઘો અને પગમાંથી ઉત્પન્ન થયા — લોકોનું સર્જન કરનારા પ્રજાપતિથી — એમ ધર્મજ્ઞો જાણે છે.
12.302.6
मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रियाः स्मृताः ।
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः ॥ १२.३०२.६ ॥
હે તાત, મુખથી જન્મેલા બ્રાહ્મણ અને ભુજાઓથી જન્મેલા ક્ષત્રિય કહેવાય છે. હે રાજન, જાંઘોથી જન્મેલા ધનવાન અને પગથી જન્મેલા સેવકો.
12.302.7
चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ ।
अतोन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः ॥ १२.३०२.७ ॥
હે પુરુષર્ષભ, ચાર વર્ણોમાંથી જ ઉત્પત્તિ થાય છે. તેમના સિવાયના જેઓ છે તેઓ સંકરજ કહેવાયા છે.
12.302.8
क्षत्रियातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा ।
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः ॥ १२.३०२.८ ॥
ક્ષત્રિયાતિરથ, અંબષ્ઠ, ઉગ્ર, વૈદેહક, શ્વપાક, પુલ્કસ, ચોર, નિષાદ, સૂત અને માગધ—એ પણ એ જ રીતે.
12.302.9
अयोगाः कारणा व्रात्याश्चाण्डालाश्च नराधिप ।
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परात् ॥ १२.३०२.९ ॥
હે નરાધિપ, અયોગ, કારણ, વ્રાત્ય અને ચાંડાળ—આ ચાર વર્ણોમાંથી અને પરસ્પર સંબંધથી જન્મે છે.
12.302.10
ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् ।
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम ॥ १२.३०२.१० ॥
એક બ્રાહ્મણથી જન્મેલાઓમાં ગોત્રનું આટલું વૈવિધ્ય કેવી રીતે? હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ લોકમાં તો ઘણાં ગોત્રો છે.
12.302.11
यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः ।
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथा परे ॥ १२.३०२.११ ॥
મુનિઓ જ્યાં-ત્યાં કેવી રીતે જન્મીને પોતાની યોનિને પામ્યા? કેટલાક શૂદ્ર યોનિમાં, અને બીજા વિયોનિમાં ઉત્પન્ન થયા.
12.302.12
राजन्नैतद्भवेद्ब्राह्ममपकृष्टेन जन्मना ।
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम् ॥ १२.३०२.१२ ॥
હે રાજન્, બ્રાહ્મણત્વ નીચા જન્મથી મળતું નથી. મહાત્માઓની ઉત્પત્તિ તપથી શુદ્ધ આત્માઓમાંથી થાય છે.
12.302.13
उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह ।
स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः ॥ १२.३०२.१३ ॥
હે રાજા, મુનિઓએ ઠેરઠેર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; પછી પોતાના જ તપથી તેમને ઋષિત્વ સ્થાપ્યું.
12.302.14
पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः ।
वेदस्ताण्ड्यः कृपश्चैव काक्षीवत्कमठादयः ॥ १२.३०२.१४ ॥
મારા પિતામહ પૂર્વે, તેમજ ઋષ્યશૃંગ, કાશ્યપ, વેદ, તાંડ્ય, કૃપ, કાક્ષીવત, કમઠ વગેરે.
12.302.15
यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतांवरः ।
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुमदो मात्स्य एव च ॥ १२.३०२.१५ ॥
હે રાજા, યવક્રીત, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણ, આયુ, મતંગ, દત્ત, દ્રુમદ અને માત્સ્ય પણ.
12.302.16
एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो बलात् ।
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमेन तपसैव हि ॥ १२.३०२.१६ ॥
હે વૈદેહ, આ બધા તપના બળથી પોતાના સ્વભાવને પામ્યા; દમ અને તપથી જ વેદજ્ઞ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયા.
12.302.17
मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च ॥ १२.३०२.१७ ॥
હે પાર્થિવ, ચાર મૂળ ગોત્રો ઉત્પન્ન થયાં: અંગિરા, કશ્યપ, વસિષ્ઠ અને ભૃગુ.
12.302.18
कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम् ॥ १२.३०२.१८ ॥
હે પાર્થિવ, કર્મથી અન્ય ગોત્રો ઉત્પન્ન થયાં; તે નામો તપથી છે અને સજ્જનો દ્વારા સ્વીકારાયેલાં છે.
12.302.19
विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम ।
ततः सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ॥ १२.३०२.१९ ॥
હે ભગવન્, વર્ણોના વિશેષ ધર્મો મને કહો; પછી સામાન્ય ધર્મો પણ, કારણ કે આપ સર્વત્ર કુશળ છો.
12.302.20
प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप ।
विशेषधर्मा विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना ॥ १२.३०२.२० ॥
હે રાજન, દાન સ્વીકારવું, યજ્ઞ કરાવવો અને એ જ રીતે અધ્યાપન — એ બ્રાહ્મણોના વિશેષ ધર્મ છે; ક્ષત્રિયનો શોભન ધર્મ રક્ષા છે.
12.302.21
कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि ।
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप ॥ १२.३०२.२१ ॥
ખેતી, પશુપાલન અને વેપાર પણ વૈશ્યોના ધર્મ છે; દ્વિજોની સેવા શૂદ્રનું કર્મ છે, હે નરાધિપ.
12.302.22
विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः ।
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे ॥ १२.३०२.२२ ॥
હે નૃપતિ, વર્ણોના વિશેષ ધર્મ કહેવાયા; વત્સ, સામાન્ય ધર્મ મારી પાસેથી વિસ્તારથી સાંભળ.
12.302.23
आनृशंस्यमर्हिसा चाप्रमादः संविभागिता ।
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च ॥ १२.३०२.२३ ॥
દયા, અહિંસા, અપ્રમાદ, વહેંચણી, શ્રાદ્ધકર્મ, અતિથિસત્કાર, સત્ય અને ક્રોધહીનતા પણ.
12.302.24
स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्याऽनसूयता ।
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप ॥ १२.३०२.२४ ॥
પોતાની પત્નીઓમાં સંતોષ, શૌચ, સદા ઈર્ષ્યાહીનતા, આત્મજ્ઞાન અને ધૈર્ય — હે નૃપ, એ સામાન્ય ધર્મ છે.
12.302.25
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्रयो वर्णा द्विजातयः ।
अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर ॥ १२.३०२.२५ ॥
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય — એ ત્રણ વર્ણ દ્વિજાતિ છે. હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, ધર્મોમાં તેમનો જ અધિકાર છે.
12.302.26
विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः ।
उन्नमन्ति यथा सन्त आश्रित्येह स्वकर्मसु ॥ १२.३०२.२६ ॥
વિકર્મમાં સ્થિત એ ત્રણ વર્ણ, હે રાજન, પતન પામે છે. સજ્જનો અહીં પોતાના કર્મોનો આશ્રય લઈ જેમ ઊંચા થાય છે.
12.302.27
न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो ।
न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा।
श्रुतिप्रयुक्तं न च धर्ममाप्नुते ।
न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम् ॥ १२.३०२.२७ ॥
શૂદ્ર પતન પામે છે એવો નિશ્ચય નથી; તે અહીં સંસ્કારને યોગ્ય નથી એવું પણ નથી. શ્રુતિએ વિહિત કરેલો ધર્મ તે પામતો નથી, અને તેના ધર્મ પર કોઈ નિષેધ પણ કરાયો નથી.
12.302.28
वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति ।
द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः।
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं ।
विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम् ॥ १२.३०२.२८ ॥
શાસ્ત્રજ્ઞ દ્વિજો વૈદેહક શૂદ્ર વિશે એવું કહે છે, હે મહારાજ. પણ હે નરેન્દ્ર, હું તેને જગતના પ્રધાન દેવ વિષ્ણુ જ જોઉં છું.
12.302.29
सतां वृत्तमधिष्ठाय निहीना उद्दिधीर्षवः ।
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः ॥ १२.३०२.२९ ॥
સજ્જનોના આચરણનો આશ્રય લઈ ઊંચે ચઢવા ઇચ્છતા નીચ લોકો, મંત્ર વિના પૌષ્ટિક કર્મો કરતાં દૂષિત થતા નથી.
12.302.30
यथायथा हि सद्वॄत्तमालम्बन्तीतरे जनाः ।
यथातथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च मोदते ॥ १२.३०२.३० ॥
અન્ય લોકો જેટલું સદાચારનું અવલંબન કરે છે, તેટલું સુખ મેળવી અહીં અને મૃત્યુ પછી પણ આનંદ પામે છે.
12.302.31
किं कर्म दूषयत्येनमथो जातिर्महामुने ।
संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.३०२.३१ ॥
હે મહામુનિ, આને કર્મ દૂષિત કરે છે કે જાતિ? મારા મનમાં સંદેહ ઉત્પન્ન થયો છે; તે મને સમજાવો.
12.302.32
असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् ।
कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय ॥ १२.३०२.३२ ॥
હે મહારાજ, નિઃસંદેહ કર્મ અને જાતિ બંને દોષ ઉત્પન્ન કરે છે; પણ તેમનો વિશેષ ભેદ સાંભળો.
12.302.33
जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म न सेवते ।
जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः ॥ १२.३०२.३३ ॥
જાતિથી અને કર્મથી પણ દૂષિત હોવા છતાં જે દૂષિત કર્મ કરતો નથી, અને જાતિથી દૂષિત હોવા છતાં જે પાપ કરતો નથી — તે જ પુરુષ (શ્રેષ્ઠ છે).
12.302.34
जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् ।
कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म न शोभनम् ॥ १२.३०२.३४ ॥
જાતિથી પ્રધાન હોવા છતાં જે પુરુષ નિંદિત કર્મ કરે છે, તે કર્મ જ તેને દૂષિત કરે છે. તેથી તે કર્મ શુભ નથી.
12.302.35
कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम् ।
न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा ॥ १२.३०२.३५ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ લોકમાં કયાં કર્મો ધર્મ્ય છે, જે કરતી વખતે પ્રાણીઓની હિંસા થતી નથી?
12.302.36
शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा ॥ १२.३०२.३६ ॥
હે મહારાજ, તમે મને જે પૂછો છો તે વિશે અહીં મારી પાસેથી સાંભળો. જે અહિંસક કર્મો છે તે મનુષ્યનું સદા રક્ષણ કરે છે.
12.302.37
संन्यस्याग्नीनुदासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः ।
नैःश्रेयसं कर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम् ॥ १२.३०२.३७ ॥
અગ્નિઓનો ત્યાગ કરીને, ઉદાસીન અને સંતાપરહિત થઈને તેઓ જુએ છે; ક્રમશઃ નૈઃશ્રેયસ કર્મમાર્ગ પર આરૂઢ થઈને.
12.302.38
प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः ।
पयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः ॥ १२.३०२.३८ ॥
નમ્ર, વિનયથી યુક્ત, નિત્ય દમનશીલ અને સારી રીતે શુદ્ધ થઈને, સર્વ કર્મોથી રહિત થઈ તેઓ અજર સ્થાને જાય છે.
12.302.39
सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक् ।
कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा।
त्यक्त्वा धर्मं दारुणं जीवलोके ।
यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः ॥ १२.३०२.३९ ॥
હે રાજન્, સર્વ વર્ણો ધર્મકાર્યો સારી રીતે કરીને, સત્યવચનો બોલીને, આ જીવલોકમાં કઠોર ધર્મનો ત્યાગ કરીને સ્વર્ગે જાય છે; આમાં કોઈ વિચાર કરવાનો નથી.