महाभारत · अध्याय 12.302
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.302.1
वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.३०२.१ ॥
हे महर्षी, विशेष वर्णांचा वर्ण कशामुळे निर्माण होतो? हे जाणण्याची माझी इच्छा आहे; हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, ते सांगा.
12.302.2
यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः ।
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः ॥ १२.३०२.२ ॥
जन्मणारे अपत्य 'तोच हा' असे श्रुती सांगते. ब्राह्मणापासून जन्मलेला विशेष स्थिती कशी प्राप्त करतो?
12.302.3
एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः ।
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः ॥ १२.३०२.३ ॥
हे असेच आहे, महाराजा — ज्याच्यापासून जन्म झाला तोच तो. पण तपाच्या ऱ्हासाने तो जातीचे स्वरूप धारण करतो.
12.302.4
सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः ।
अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते ॥ १२.३०२.४ ॥
चांगल्या क्षेत्रापासून आणि चांगल्या बीजापासून पवित्र जन्म होतो. म्हणून दोघांपैकी एक हीन असल्यास 'अवर' नावाचा पुत्र जन्मतो.
12.302.5
वक्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे ।
सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः ॥ १२.३०२.५ ॥
मुखातून, बाहूंतून, मांड्यांतून आणि पायांतून उत्पन्न झाले — लोकांची निर्मिती करणाऱ्या प्रजापतीपासून — असे धर्मज्ञ जाणतात.
12.302.6
मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रियाः स्मृताः ।
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः ॥ १२.३०२.६ ॥
हे तात, मुखापासून जन्मलेले ब्राह्मण आणि बाहूंपासून जन्मलेले क्षत्रिय म्हणून स्मरले जातात. हे राजा, मांड्यांपासून जन्मलेले धनी आणि पायांपासून जन्मलेले सेवक.
12.302.7
चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ ।
अतोन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः ॥ १२.३०२.७ ॥
हे पुरुषर्षभा, चार वर्णांपासूनच उत्पत्ती होते. त्यांच्याव्यतिरिक्त जे आहेत ते संकरजाती मानले गेले आहेत.
12.302.8
क्षत्रियातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा ।
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः ॥ १२.३०२.८ ॥
क्षत्रियातिरथ, अंबष्ठ, उग्र, वैदेहक, श्वपाक, पुल्कस, चोर, निषाद, सूत आणि मागध — हेही तसेच.
12.302.9
अयोगाः कारणा व्रात्याश्चाण्डालाश्च नराधिप ।
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परात् ॥ १२.३०२.९ ॥
हे नराधिपा, अयोग, कारण, व्रात्य आणि चांडाळ — हे चार वर्णांपासून आणि परस्परांच्या संबंधातून जन्मतात.
12.302.10
ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् ।
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम ॥ १२.३०२.१० ॥
एका ब्राह्मणापासून जन्मलेल्यांमध्ये गोत्राची ही विविधता कशी? हे मुनिश्रेष्ठा, या जगात तर अनेक गोत्रे आहेत.
12.302.11
यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः ।
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथा परे ॥ १२.३०२.११ ॥
मुनी जिथे तिथे कसे जन्मून आपल्या योनीला प्राप्त झाले? काही शूद्र योनीत, तर इतर वियोनीत उत्पन्न झाले.
12.302.12
राजन्नैतद्भवेद्ब्राह्ममपकृष्टेन जन्मना ।
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम् ॥ १२.३०२.१२ ॥
हे राजा, ब्राह्मणत्व हीन जन्माने प्राप्त होत नाही. महात्म्यांची उत्पत्ती तपाने शुद्ध झालेल्या आत्म्यांपासून होते.
12.302.13
उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह ।
स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः ॥ १२.३०२.१३ ॥
हे राजा, मुनींनी ठिकठिकाणी पुत्र उत्पन्न केले; नंतर आपल्याच तपश्चर्येने त्यांना ऋषित्व प्राप्त करून दिले.
12.302.14
पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः ।
वेदस्ताण्ड्यः कृपश्चैव काक्षीवत्कमठादयः ॥ १२.३०२.१४ ॥
माझे पितामह पूर्वी, तसेच ऋष्यशृंग, काश्यप, वेद, ताण्ड्य, कृप, काक्षीवत, कमठ इत्यादी.
12.302.15
यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतांवरः ।
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुमदो मात्स्य एव च ॥ १२.३०२.१५ ॥
हे राजा, यवक्रीत, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोण, आयु, मतंग, दत्त, द्रुमद आणि मात्स्य हेसुद्धा.
12.302.16
एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो बलात् ।
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमेन तपसैव हि ॥ १२.३०२.१६ ॥
हे वैदेहा, हे सर्व तपाच्या बळाने आपल्या मूळ स्वभावाला प्राप्त झाले; दम आणि तप यांनीच वेदज्ञ म्हणून प्रतिष्ठित झाले.
12.302.17
मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च ॥ १२.३०२.१७ ॥
हे पार्थिवा, चार मूळ गोत्रे उत्पन्न झाली: अंगिरा, काश्यप, वसिष्ठ आणि भृगु.
12.302.18
कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम् ॥ १२.३०२.१८ ॥
हे पार्थिवा, कर्मामुळे इतर गोत्रे उत्पन्न झाली; ती नावे तपाने प्राप्त झाली असून सत्पुरुषांनी स्वीकारलेली आहेत.
12.302.19
विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम ।
ततः सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ॥ १२.३०२.१९ ॥
हे भगवन्, वर्णांचे विशेष धर्म मला सांगा; मग सामान्य धर्मही, कारण आपण सर्वत्र निपुण आहात.
12.302.20
प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप ।
विशेषधर्मा विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना ॥ १२.३०२.२० ॥
हे नृपा, दान घेणे, यज्ञ करविणे आणि तसेच अध्यापन — हे ब्राह्मणांचे विशेष धर्म आहेत; क्षत्रियाचा शोभन धर्म रक्षण आहे.
12.302.21
कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि ।
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप ॥ १२.३०२.२१ ॥
शेती, पशुपालन आणि व्यापारही वैश्यांचे धर्म आहेत; द्विजांची सेवा करणे हे शूद्राचे कर्म आहे, हे नराधिपा.
12.302.22
विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः ।
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे ॥ १२.३०२.२२ ॥
हे नृपती, वर्णांचे विशेष धर्म सांगितले गेले; वत्सा, सामान्य धर्म माझ्याकडून सविस्तर ऐक.
12.302.23
आनृशंस्यमर्हिसा चाप्रमादः संविभागिता ।
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च ॥ १२.३०२.२३ ॥
दया, अहिंसा, अप्रमाद, वाटून घेणे, श्राद्धकर्म, अतिथिसत्कार, सत्य आणि क्रोधरहितता हीही.
12.302.24
स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्याऽनसूयता ।
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप ॥ १२.३०२.२४ ॥
स्वतःच्या पत्नींविषयी संतोष, शौच, सदैव असूयेचा अभाव, आत्मज्ञान आणि सहनशीलता — हे नृपा, हे सामान्य धर्म आहेत.
12.302.25
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्रयो वर्णा द्विजातयः ।
अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर ॥ १२.३०२.२५ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य — हे तीन वर्ण द्विजाती आहेत. हे मनुष्यश्रेष्ठा, धर्मांवर त्यांचाच अधिकार आहे.
12.302.26
विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः ।
उन्नमन्ति यथा सन्त आश्रित्येह स्वकर्मसु ॥ १२.३०२.२६ ॥
विकर्मात स्थिर असलेले ते तीन वर्ण, हे नृपती, पतित होतात. सज्जन जसे येथे आपल्या कर्मांचा आश्रय घेऊन उन्नत होतात.
12.302.27
न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो ।
न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा।
श्रुतिप्रयुक्तं न च धर्ममाप्नुते ।
न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम् ॥ १२.३०२.२७ ॥
शूद्र पतित होतो हे निश्चित नाही; तसेच तो येथे संस्कारास पात्र नाही असेही नाही. श्रुतीने सांगितलेला धर्म त्याला मिळत नाही, आणि त्याच्या धर्मावर निषेधही केलेला नाही.
12.302.28
वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति ।
द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः।
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं ।
विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम् ॥ १२.३०२.२८ ॥
शास्त्रज्ञ द्विज वैदेहक शूद्राविषयी असे म्हणतात, हे महाराजा. पण हे नरेंद्रा, मी त्याला जगाचा प्रधान देव विष्णूच पाहतो.
12.302.29
सतां वृत्तमधिष्ठाय निहीना उद्दिधीर्षवः ।
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः ॥ १२.३०२.२९ ॥
सज्जनांचे आचरण स्वीकारून वर उठू इच्छिणारे कनिष्ठ, मंत्राविना पौष्टिक कर्मे करत असता दूषित होत नाहीत.
12.302.30
यथायथा हि सद्वॄत्तमालम्बन्तीतरे जनाः ।
यथातथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च मोदते ॥ १२.३०२.३० ॥
इतर लोक जसजसे सदाचाराचा आश्रय घेतात, तसतसे सुख मिळवून येथे आणि मृत्यूनंतरही आनंदित होतात.
12.302.31
किं कर्म दूषयत्येनमथो जातिर्महामुने ।
संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.३०२.३१ ॥
हे महामुने, याला कर्म दूषित करते की जाती? माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे; तो मला स्पष्ट करावा.
12.302.32
असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् ।
कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय ॥ १२.३०२.३२ ॥
हे महाराजा, निःसंशय कर्म आणि जाती दोन्ही दोष निर्माण करतात; परंतु त्यातील विशेष फरक ऐका.
12.302.33
जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म न सेवते ।
जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः ॥ १२.३०२.३३ ॥
जाती आणि कर्म या दोन्हींनी दूषित असूनही जो दूषित कर्म करत नाही, आणि जातीने दूषित असूनही जो पाप करत नाही — तोच पुरुष (श्रेष्ठ).
12.302.34
जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् ।
कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म न शोभनम् ॥ १२.३०२.३४ ॥
जातीने श्रेष्ठ असूनही जो पुरुष निंद्य कर्म करतो, त्या कर्मानेच तो दूषित होतो. म्हणून ते कर्म शुभ नाही.
12.302.35
कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम् ।
न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा ॥ १२.३०२.३५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, या लोकात कोणती कर्मे धर्म्य आहेत, जी करताना प्राण्यांची नेहमी हिंसा होत नाही?
12.302.36
शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा ॥ १२.३०२.३६ ॥
हे महाराजा, तू मला जे विचारतोस त्याबाबत माझ्याकडून ऐक. जी अहिंसक कर्मे आहेत ती माणसाचे नेहमी रक्षण करतात.
12.302.37
संन्यस्याग्नीनुदासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः ।
नैःश्रेयसं कर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम् ॥ १२.३०२.३७ ॥
अग्नींचा त्याग करून, उदासीन व तापरहित होऊन ते पाहतात; क्रमाने कल्याणकारी कर्ममार्गावर आरूढ होऊन.
12.302.38
प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः ।
पयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः ॥ १२.३०२.३८ ॥
नम्र, विनयसंपन्न, नित्य संयमी व सुसंस्कृत होऊन, सर्व कर्मांचा त्याग करून ते अजर स्थानाला जातात.
12.302.39
सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक् ।
कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा।
त्यक्त्वा धर्मं दारुणं जीवलोके ।
यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः ॥ १२.३०२.३९ ॥
हे राजा, सर्व वर्ण धर्मकार्ये नीट करून, सत्य वचने बोलून, या जीवलोकात कठोर धर्माचा त्याग करून स्वर्गाला जातात; यात विचार करण्याचे कारण नाही.