ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.302
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.302.1
वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.३०२.१ ॥
ହେ ମହର୍ଷି, ବିଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ କାହା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମେ? ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ହେ ବକ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା କୁହ।
12.302.2
यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः ।
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः ॥ १२.३०२.२ ॥
ଯାହା ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମେ, 'ସେ ହିଁ ଏ' ଏହା ଶ୍ରୁତି। ବ୍ରାହ୍ମଣରୁ ଜନ୍ମି ସେ କିପରି ବିଶେଷ ସ୍ଥିତି ପାଏ?
12.302.3
एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः ।
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः ॥ १२.३०२.३ ॥
ଏହା ଏମିତି ହିଁ, ମହାରାଜ — ଯାହାଠାରୁ ଜନ୍ମ, ସେ ହିଁ ସେ। କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାର ହ୍ରାସରେ ସେ ଜାତି-ଗ୍ରହଣ ପାଏ।
12.302.4
सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः ।
अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते ॥ १२.३०२.४ ॥
ଭଲ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଭଲ ବୀଜରୁ ପବିତ୍ର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଅତଏବ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ହୀନ ହେଲେ 'ଅବର' ନାମକ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମେ।
12.302.5
वक्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे ।
सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः ॥ १२.३०२.५ ॥
ମୁଖ, ବାହୁ, ଊରୁ ଓ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ — ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କଠାରୁ — ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
12.302.6
मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रियाः स्मृताः ।
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः ॥ १२.३०२.६ ॥
ହେ ତାତ, ମୁଖରୁ ଜାତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବାହୁରୁ ଜାତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ମୃତ। ହେ ରାଜନ, ଊରୁରୁ ଜାତ ଧନୀ ଓ ପାଦରୁ ଜାତ ସେବକ।
12.302.7
चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ ।
अतोन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः ॥ १२.३०२.७ ॥
ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରୁ ହିଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଂକରଜ ବୋଲି କୁହାଯାଆନ୍ତି।
12.302.8
क्षत्रियातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा ।
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः ॥ १२.३०२.८ ॥
କ୍ଷତ୍ରିୟାତିରଥ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ଉଗ୍ର, ବୈଦେହକ, ଶ୍ୱପାକ, ପୁଲ୍କସ, ଚୋର, ନିଷାଦ, ସୂତ ଓ ମାଗଧ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.302.9
अयोगाः कारणा व्रात्याश्चाण्डालाश्च नराधिप ।
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परात् ॥ १२.३०२.९ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ଅଯୋଗ, କାରଣ, ବ୍ରାତ୍ୟ ଓ ଚାଣ୍ଡାଳ—ଏମାନେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରୁ ଏବଂ ପରସ୍ପର ସଂସର୍ଗରୁ ଜନ୍ମନ୍ତି।
12.302.10
ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् ।
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम ॥ १२.३०२.१० ॥
ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣରୁ ଜନ୍ମିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋତ୍ରର ଏତେ ବିବିଧତା କିପରି? ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏ ଜଗତରେ ତ ବହୁ ଗୋତ୍ର ଅଛି।
12.302.11
यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः ।
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथा परे ॥ १२.३०२.११ ॥
ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି କିପରି ଜନ୍ମି ନିଜ ଯୋନିକୁ ପାଇଲେ? କେହି ଶୂଦ୍ର ଯୋନିରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବିଯୋନିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
12.302.12
राजन्नैतद्भवेद्ब्राह्ममपकृष्टेन जन्मना ।
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम् ॥ १२.३०२.१२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମିଳେ ନାହିଁ। ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ହୁଏ।
12.302.13
उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह ।
स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः ॥ १२.३०२.१३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମୁନିମାନେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ; ପରେ ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ସେମାନଙ୍କର ଋଷିତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
12.302.14
पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः ।
वेदस्ताण्ड्यः कृपश्चैव काक्षीवत्कमठादयः ॥ १२.३०२.१४ ॥
ମୋ ପିତାମହ ପୂର୍ବରେ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ, କାଶ୍ୟପ, ବେଦ, ତାଣ୍ଡ୍ୟ, କୃପ, କାକ୍ଷୀବାନ, କମଠ ଆଦି।
12.302.15
यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतांवरः ।
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुमदो मात्स्य एव च ॥ १२.३०२.१५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯବକ୍ରୀତ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ, ଆୟୁ, ମତଙ୍ଗ, ଦତ୍ତ, ଦ୍ରୁମଦ ଏବଂ ମାତ୍ସ୍ୟ।
12.302.16
एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो बलात् ।
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमेन तपसैव हि ॥ १२.३०२.१६ ॥
ହେ ବୈଦେହ, ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ପାଇଲେ; ଦମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବେଦବିଦ୍ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।
12.302.17
मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च ॥ १२.३०२.१७ ॥
ହେ ପାର୍ଥିବ, ଚାରି ମୂଳ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ଅଙ୍ଗିରା, କଶ୍ୟପ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଭୃଗୁ।
12.302.18
कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम् ॥ १२.३०२.१८ ॥
ହେ ପାର୍ଥିବ, କର୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେହି ନାମ ତପସ୍ୟାରୁ ଜାତ, ସଜ୍ଜନମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
12.302.19
विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम ।
ततः सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ॥ १२.३०२.१९ ॥
ହେ ଭଗବାନ୍, ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଧର୍ମ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ; ତାପରେ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ, କାରଣ ଆପଣ ସର୍ବତ୍ର ନିପୁଣ।
12.302.20
प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप ।
विशेषधर्मा विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना ॥ १२.३०२.२० ॥
ହେ ନୃପ, ଦାନ ଗ୍ରହଣ, ଯଜ୍ଞ କରାଇବା ଏବଂ ସେହିପରି ଅଧ୍ୟାପନା — ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବିଶେଷ ଧର୍ମ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଶୋଭନ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା।
12.302.21
कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि ।
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप ॥ १२.३०२.२१ ॥
କୃଷି, ପଶୁପାଳନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କର ଧର୍ମ; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ସେବା ଶୂଦ୍ରଙ୍କର କର୍ମ, ହେ ନରାଧିପ।
12.302.22
विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः ।
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे ॥ १२.३०२.२२ ॥
ହେ ନୃପତି, ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଧର୍ମ କୁହାଯାଇସାରିଲା; ବତ୍ସ, ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ମୋଠାରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ।
12.302.23
आनृशंस्यमर्हिसा चाप्रमादः संविभागिता ।
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च ॥ १२.३०२.२३ ॥
ଦୟା, ଅହିଂସା, ଅପ୍ରମାଦ, ବିଭାଗ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ସତ୍ୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧହୀନତା ମଧ୍ୟ।
12.302.24
स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्याऽनसूयता ।
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप ॥ १२.३०२.२४ ॥
ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କରେ ସନ୍ତୋଷ, ଶୌଚ, ସର୍ବଦା ଅସୂୟାହୀନତା, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ — ହେ ନୃପ, ଏଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ।
12.302.25
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्रयो वर्णा द्विजातयः ।
अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर ॥ १२.३०२.२५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ — ଏହି ତିନି ବର୍ଣ ଦ୍ୱିଜାତି। ହେ ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମରେ ସେମାନଙ୍କର ହିଁ ଅଧିକାର।
12.302.26
विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः ।
उन्नमन्ति यथा सन्त आश्रित्येह स्वकर्मसु ॥ १२.३०२.२६ ॥
ବିକର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ସେହି ତିନି ବର୍ଣ, ହେ ନୃପତି, ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସଜ୍ଜନମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ କର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯେପରି ଉନ୍ନତ ହୁଅନ୍ତି।
12.302.27
न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो ।
न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा।
श्रुतिप्रयुक्तं न च धर्ममाप्नुते ।
न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम् ॥ १२.३०२.२७ ॥
ଶୂଦ୍ର ପତିତ ହୁଏ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ଏଠାରେ ସଂସ୍କାରର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏହା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶ୍ରୁତି ବିହିତ ଧର୍ମ ସେ ପାଏ ନାହିଁ, ଓ ତା'ର ଧର୍ମରେ କୌଣସି ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇନାହିଁ।
12.302.28
वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति ।
द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः।
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं ।
विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम् ॥ १२.३०२.२८ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବୈଦେହକ ଶୂଦ୍ର ବିଷୟରେ ଏପରି କହନ୍ତି, ହେ ମହାରାଜ। କିନ୍ତୁ ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତାହାକୁ ଜଗତର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ହିଁ ଦେଖେ।
12.302.29
सतां वृत्तमधिष्ठाय निहीना उद्दिधीर्षवः ।
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः ॥ १२.३०२.२९ ॥
ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉନ୍ନତ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ନୀଚ ଲୋକେ ମନ୍ତ୍ରବିନା ପୌଷ୍ଟିକ କର୍ମ କଲେ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
12.302.30
यथायथा हि सद्वॄत्तमालम्बन्तीतरे जनाः ।
यथातथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च मोदते ॥ १२.३०२.३० ॥
ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ଯେତେ ସଦାଚାରକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି, ସେତେ ସୁଖ ପାଇ ଏଠାରେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।
12.302.31
किं कर्म दूषयत्येनमथो जातिर्महामुने ।
संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.३०२.३१ ॥
ହେ ମହାମୁନି, ଏହାକୁ କ'ଣ କର୍ମ ଦୂଷିତ କରେ, ନା ଜାତି? ମୋ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପୁଜିଛି; ତାହା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
12.302.32
असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् ।
कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय ॥ १२.३०२.३२ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ନିଶ୍ଚୟ କର୍ମ ଓ ଜାତି ଉଭୟ ଦୋଷ ଘଟାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଭେଦ ଶୁଣନ୍ତୁ।
12.302.33
जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म न सेवते ।
जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः ॥ १२.३०२.३३ ॥
ଜାତି ଓ କର୍ମ ଉଭୟରେ ଦୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଦୂଷିତ କର୍ମ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଜାତିରେ ଦୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ପାପ କରେ ନାହିଁ — ସେହି ପୁରୁଷ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ)।
12.302.34
जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् ।
कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म न शोभनम् ॥ १२.३०२.३४ ॥
ଜାତିରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ନିନ୍ଦିତ କର୍ମ କରେ, ସେହି କର୍ମ ତାକୁ ଦୂଷିତ କରେ। ତେଣୁ ସେ କର୍ମ ଶୁଭ ନୁହେଁ।
12.302.35
कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम् ।
न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा ॥ १२.३०२.३५ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସଂସାରରେ କେଉଁ କର୍ମ ଧର୍ମ୍ୟ, ଯାହା କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ହିଂସା ନ କରେ?
12.302.36
शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा ॥ १२.३०२.३६ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ପଚାରୁଛନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ ମୋଠାରୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଅହିଂସ କର୍ମ, ସେ ସର୍ବଦା ନରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
12.302.37
संन्यस्याग्नीनुदासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः ।
नैःश्रेयसं कर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम् ॥ १२.३०२.३७ ॥
ଅଗ୍ନି ତ୍ୟାଗ କରି, ଉଦାସୀନ ଓ ସନ୍ତାପରହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି; କ୍ରମାନୁସାରେ ନୈଃଶ୍ରେୟସ କର୍ମପଥରେ ଆରୂଢ ହୋଇ।
12.302.38
प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः ।
पयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः ॥ १२.३०२.३८ ॥
ନମ୍ର, ବିନୟଯୁକ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଦମନଶୀଳ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ହୋଇ, ସର୍ବକର୍ମରହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅଜର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି।
12.302.39
सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक् ।
कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा।
त्यक्त्वा धर्मं दारुणं जीवलोके ।
यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः ॥ १२.३०२.३९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କରି, ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ କହି, ଏହି ଜୀବଲୋକରେ କଠୋର ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।