મહાભારત · અધ્યાય 12.303
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.303.1
पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च ।
न निर्गुणानां प्रभवन्ति लोके।
अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च ।
हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन् ॥ १२.३०३.१ ॥
પિતા, મિત્રો, ગુરુઓ અને સ્ત્રીઓ — જગતમાં નિર્ગુણો પર તેમનો પ્રભાવ ચાલતો નથી. અનન્ય ભક્તો, પ્રિયવાદી, હિતકારી અને વશ રહેનારાઓ જ, હે રાજન, એ જ રીતે (પ્રભાવ ધરાવે છે).
12.303.2
पिता परं दैवतं मानवानां ।
मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति।
ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति ।
जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति ॥ १२.३०३.२ ॥
મનુષ્યો માટે પિતા જ પરમ દેવતા છે; માતાથી પણ પિતા વિશિષ્ટ કહેવાય છે. જ્ઞાનનો લાભ પરમ કહેવાય છે; જિતેન્દ્રિય અને ધ્યેયનિષ્ઠ પરમને પામે છે.
12.303.3
रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे ।
नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते।
प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा ।
न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम् ॥ १२.३०३.३ ॥
રણભૂમિમાં બાણાગ્નિની શય્યા પર રાજપુત્ર મૃત્યુ પામીને દહન પામે છે; તે દેવતાઓને પણ દુર્લભ લોકોમાં જાય છે અને સ્વર્ગફળ સુખેથી ભોગવે છે.
12.303.4
श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं ।
पराङ्भुखं पारिवर्हैश्च हीनम्।
अनुद्यन्तं रोगिणं याचमानं ।
न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन् ॥ १२.३०३.४ ॥
થાકેલા, ડરેલા, શસ્ત્ર પડી ગયેલા, રડતા, પીઠ ફેરવેલા, સાધનવિહોણા, શસ્ત્ર ન ઉઠાવનારા, રોગી અને યાચક — બાળક અને વૃદ્ધને, હે રાજન, ક્યારેય હણવા નહીં.
12.303.5
पारिबर्हैः सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम् ।
अतिक्रमेत्तं नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम् ॥ १२.३०३.५ ॥
સાધનોથી સુસજ્જ, શસ્ત્ર ઉઠાવેલા, સમાનતા પામેલા એવા ક્ષત્રિયપુત્રને — યુદ્ધમાં રાજા ઓળંગી જાય (ઉપેક્ષા કરે).
12.303.6
तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः ।
निहीनात्कातराच्चैव कृपणाद्गर्हितो वधः ॥ १२.३०३.६ ॥
અહીં સમાનનો વધ શ્રેષ્ઠ છે, શ્રેષ્ઠનો વધ પણ—એ નિશ્ચય છે. હીન, કાયર અને દીનનો વધ નિંદનીય છે.
12.303.7
पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप ।
पाप एष वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः ॥ १२.३०३.७ ॥
હે નરાધિપ, પાપી, પાપાચારી અને હીનનો વધ પાપ છે. આ વધ નરક માટે છે—એ નિશ્ચય છે.
12.303.8
न कश्चित्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम् ।
सावशेषायुषं चापि कश्चिन्नैवापकर्षति ॥ १२.३०३.८ ॥
હે રાજા, દૈવના અંતને વશ થયેલાને કોઈ બચાવતું નથી; બાકી આયુષ્ય ધરાવનારને પણ કોઈ ઘટાડતું નથી.
12.303.9
स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् ।
हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत्परायुषा ॥ १२.३०३.९ ॥
અહીં સ્નેહથી કરાતાં કર્મો પણ છોડવાં જોઈએ; હિંસાત્મક બધાં કર્મો છોડવાં જોઈએ. બીજાના આયુષ્યથી પોતાનું આયુષ્ય ઇચ્છવું નહીં.
12.303.10
गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥ १२.३०३.१० ॥
હે તાત, બધા ગૃહસ્થો માટે—વિનાશ ઇચ્છનારાઓ માટે—મૃત્યુ શુભ છે; નદીકિનારે કર્મ કરનારાઓ માટે પણ તે શુભ છે.
12.303.11
आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति ।
तथा ह्यकारणाद्भवति कारणैरुपपादितम् ॥ १२.३०३.११ ॥
આયુષ્ય ક્ષીણ થાય ત્યારે પ્રાણી પંચત્વ પામે છે; તેમ જ મૃત્યુ કારણ વિના પણ થાય છે અને કારણોથી પણ સાધિત થાય છે.
12.303.12
तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम् ।
अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम् ॥ १२.३०३.१२ ॥
એ જ રીતે શરીર દેહાદિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. આ જાણે માર્ગ પર ચાલતો મુસાફર છે, જે એક ઘરથી બીજા ઘરે પહોંચે છે.
12.303.13
द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते ।
तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते ॥ १२.३०३.१३ ॥
ત્યાં બીજું કારણ બીજું કંઈ મળતું નથી. દેહધારીઓ માટે તે દેહ યોગ્ય છે; તે મોક્ષ પામેલાઓમાં પણ રહે છે.
12.303.14
शिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् ।
भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम् ॥ १२.३०३.१४ ॥
નસો, સ્નાયુઓ અને હાડકાંનો સમૂહ; ઘૃણાસ્પદ અપવિત્રતાઓથી ભરેલો; ભૂતો, ઇન્દ્રિયો અને ગુણોનો સંયોગ.
12.303.15
त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम् ॥ १२.३०३.१५ ॥
અધ્યાત્મ-ચિંતક વિદ્વાનો આ દેહને ત્વચા સુધી જ સીમિત કહે છે. ગુણોથી પણ ક્ષીણ થઈને શરીર મર્ત્યતા પામે છે.
12.303.16
शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् ।
भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति ॥ १२.३०३.१६ ॥
દેહીએ ત્યજેલું તે શરીર નિશ્ચેષ્ટ અને ચેતનાવિહીન બને છે. પછી ભૂતો પોતાની પ્રકૃતિમાં પાછાં ફરે છે અને તે ભૂમિમાં ડૂબી જાય છે.
12.303.17
भावितं कर्मयोगेन जायते तत्रतत्र ह ।
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्रयत्र ह।
तत्प्रपाते परो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा ॥ १२.३०३.१७ ॥
કર્મયોગથી સંસ્કારિત થઈને તે જુદે જુદે સ્થળે જન્મ લે છે. હે વિદેહ, આ શરીર જ્યાં જ્યાં મરે છે, તેના પતનમાં કર્મનું પરમ ફળ દેખાય છે.
12.303.18
न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः ।
परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान् ॥ १२.३०३.१८ ॥
હે રાજા, આ (જીવ) થોડા સમય સુધી ફરી જન્મતો નથી; ભૂતાત્મા મહાન મેઘની જેમ આકાશમાં ભ્રમણ કરે છે.
12.303.19
स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृपः ।
मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥ १२.३०३.१९ ॥
હે રાજા, તે અહીં એક આશ્રય મેળવીને ફરી જન્મે છે. આત્મા મન કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, અને મન ઇન્દ્રિયો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
12.303.20
विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप ।
जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः।
द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः ॥ १२.३०३.२० ॥
હે રાજા, વિવિધ પ્રાણીઓમાં ચાલનારાં પ્રાણીઓ શ્રેષ્ઠ છે; ચાલનારાંમાં દ્વિપાદ શ્રેષ્ઠ માનાય છે; દ્વિપાદોમાં પણ દ્વિજો શ્રેષ્ઠ કહેવાયા છે.
12.303.21
द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः ।
प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः ॥ १२.३०३.२१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, દ્વિજોમાં પણ પ્રજ્ઞાવાન શ્રેષ્ઠ માનાય છે; પ્રજ્ઞાવાનોમાં આત્મસંબુદ્ધ, અને સંબુદ્ધોમાં અભિમાનરહિત શ્રેષ્ઠ છે.
12.303.22
जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः ।
अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः ॥ १२.३०३.२२ ॥
જન્મેલાની પાછળ મૃત્યુ આવે છે — મનુષ્યો વિશે આ નિશ્ચય છે. કર્મો અંતવાળાં છે; પ્રજાઓ ગુણ અનુસાર તેમનું સેવન કરે છે.
12.303.23
आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत् ।
नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत् ॥ १२.३०३.२३ ॥
હે રાજા, સૂર્ય ઉત્તર દિશાએ પહોંચે ત્યારે, શુભ નક્ષત્ર અને શુભ મુહૂર્તમાં જે મૃત્યુ પામે છે, તે પુણ્યકર્મી છે.
12.303.24
अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाप्य च दुष्कृतम् ।
मृत्युनाऽऽत्मकृतेनेह कर्म कृत्वाऽऽत्मशक्तितः ॥ १२.३०३.२४ ॥
મુશ્કેલીથી પોતાને નિયંત્રિત ન કરીને, અન્યને દુઃખ આપીને દુષ્કર્મ કરનાર, અહીં પોતાના જ કર્મથી, પોતાની શક્તિ અનુસાર મૃત્યુ પામે છે.
12.303.25
विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथ वधः ।
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते ॥ १२.३०३.२५ ॥
ઝેર, ફાંસી, દાહ, લૂંટારાના હાથે વધ, તેમજ દાંતાળા પ્રાણીઓથી — આને સામાન્ય મૃત્યુ કહેવાય છે.
12.303.26
न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजैः ।
एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि ॥ १२.३०३.२६ ॥
પુણ્યકર્મી લોકો આમની સાથે અને ઇરાદાથી જન્મેલા (મૃત્યુ) સાથે જોડાતા નથી; આવા અનેક બીજા સામાન્ય (મૃત્યુ) સાથે પણ નહીં.
12.303.27
ऊर्ध्वं भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यवतां नृप ।
मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम् ॥ १२.३०३.२७ ॥
હે રાજન! પુણ્યવાનોના પ્રાણ ઉપરની તરફ (માર્ગ) ભેદીને રહે છે; મધ્યમ પુણ્યવાનોના પ્રાણ મધ્યમાંથી, અને દુષ્કર્મ કરનારાઓના પ્રાણ નીચેથી.
12.303.28
एकः शत्रुर्न द्वितीयोस्ति शत्रु ।
रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्।
येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो ।
घोराणि कर्माणि सुदारुणानि ॥ १२.३०३.२८ ॥
એક જ શત્રુ છે, બીજો નથી — હે રાજન, માણસ માટે અજ્ઞાન સમાન શત્રુ. તેનાથી ઘેરાયેલો અને પ્રેરાયેલો (માણસ) અતિ ભયાનક, અતિ દારુણ કર્મો કરે છે.
12.303.29
प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं ।
वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य।
प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र ।
प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति ॥ १२.३०३.२९ ॥
જાગૃતિ માટે, શ્રુતિ અને ધર્મથી યુક્ત (જ્ઞાન) — વૃદ્ધોની સેવા કરીને પ્રાપ્ત કરી શકાય તે, તે પ્રયત્નથી સાધ્ય છે, હે રાજકુમાર. પ્રજ્ઞાના બાણથી વીંધાયેલો (શત્રુ) દૂર ચાલ્યો જાય છે.
12.303.30
अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी ।
यज्ञाञ्शक्त्या सन्निसृज्येह पञ्च।
वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः ।
श्रेयः कृत्वा स्थापयित्वा स्ववंशम् ॥ १२.३०३.३० ॥
વેદનો અભ્યાસ કરી, તપથી બ્રહ્મચારી રહી, પોતાની શક્તિ અનુસાર અહીં પાંચ યજ્ઞો પૂર્ણ કરીને, ધર્મની કામના કરનાર પુરુષે વનમાં જવું; પોતાનો વંશ સ્થાપીને શ્રેય પામવું.
12.303.31
उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नरः ।
चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात शोभनम् ॥ १२.३०३.३१ ॥
ભોગોનો ત્યાગ કર્યો હોય તોપણ માણસે પોતાનો નાશ ન કરવો; હે તાત, ચાંડાળ હોવા છતાં માનવજન્મ સર્વથા શુભ છે.
12.303.32
इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीयते ।
आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥ १२.३०३.३२ ॥
આ પ્રથમ યોનિ છે, જેને પામીને જગતમાં જીવ ગતિ કરે છે; શુભ લક્ષણોવાળાં કર્મોથી જ આત્માનો ઉદ્ધાર થઈ શકે છે.
12.303.33
कथं न विप्रणश्येम योनितोस्या इति प्रभो ।
कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १२.३०३.३३ ॥
"આ યોનિથી આપણે કેવી રીતે નષ્ટ ન થઈએ?" એમ વિચારીને, હે પ્રભુ, મનુષ્યો શ્રુતિનું પ્રામાણ્ય જોઈને ધર્મનું આચરણ કરે છે.
12.303.34
यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः ।
धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते ॥ १२.३०३.३४ ॥
અત્યંત દુર્લભ માનવજન્મ પામીને જે તેનો દ્વેષ કરે છે, ધર્મનું અપમાન કરનાર અને કામમાં લીન તે ચોક્કસ છેતરાય છે.
12.303.35
यस्तु प्रीतिपुराणेन चक्षुषा तात पश्यति ।
दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति ॥ १२.३०३.३५ ॥
હે તાત, જે જૂની પ્રીતિની દૃષ્ટિથી જુએ છે, તે જીવોને દીવા જેવા જુએ છે; પોતાનો હેતુ દેખાય ત્યાં સુધી તે જોતો નથી.
12.303.36
सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत ।
समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते ॥ १२.३०३.३६ ॥
સાંત્વનથી, ક્રમિક દાનથી અને પ્રિય વચનથી; સુખ-દુઃખમાં સમાન રહેનાર પરલોકમાં સન્માનિત થાય છે.
12.303.37
दानं त्यागः शोभना मुर्तिमद्भ्यो ।
भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम्।
सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ।
ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम् ॥ १२.३०३.३७ ॥
દાન અને ત્યાગ દેહધારીઓ માટે શુભ છે; તપથી શરીરને ફરી પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરાવવું, સરસ્વતી, નૈમિષ, પુષ્કરમાં અને પૃથ્વી પરનાં અન્ય પુણ્યસ્થળોમાં.
12.303.38
गृहेषु येषामसवः पतन्ति ।
तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्।
यानेन वै प्रापणं च श्मशाने ।
शुचौ देशे विधिना चैव दाहः ॥ १२.३०३.३८ ॥
ઘરોમાં જેમના પ્રાણ જાય છે, તેમના શરીરને બહાર લઈ જવું પ્રશસ્ત છે; વાહનથી સ્મશાને પહોંચાડવું અને શુદ્ધ સ્થાને વિધિ પ્રમાણે દહન કરવું.
12.303.39
इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च ।
दार्ग पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः।
शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं ।
सर्वाण्यात्मार्थे मानवोऽयं करोति ॥ १२.३०३.३९ ॥
ઇષ્ટિ અને પુષ્ટિ, યજન અને યાજન, પુણ્યકર્મોનું દાન અને આચરણ; શક્તિ પ્રમાણે પિતૃઓ સંબંધી જે કંઈ પ્રશસ્ત છે, તે સર્વ આ મનુષ્ય પોતાને માટે કરે છે.
12.303.40
गृहस्थानां च सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥ १२.३०३.४० ॥
હે તાત! ગૃહસ્થો સર્વને, વિનાશની ઇચ્છા રાખનારાઓને, રેતીના કાંઠે ક્રિયા કરનારાઓને મૃત્યુ શુભ છે.
12.303.41
धर्मशास्त्राणि वेदाश्च ष़डङ्गानि नराधिप ।
श्रेयसोर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ १२.३०३.४१ ॥
હે નરાધિપ! ધર્મશાસ્ત્રો, વેદો અને ષડંગો, ક્લેશરહિત કર્મ કરનાર મનુષ્યના શ્રેય માટે વિધાન કરાયાં છે.
12.303.42
एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना ।
विदेहराजाय पुरा श्रयेसोर्थे नराधिप ॥ १२.३०३.४२ ॥
હે નરાધિપ! આ બધું પૂર્વે તે મહાત્મા મુનિએ વિદેહરાજને મનુષ્યના શ્રેય માટે કહ્યું હતું.