महाभारत · अध्याय 12.303
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.303.1
पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च ।
न निर्गुणानां प्रभवन्ति लोके।
अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च ।
हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन् ॥ १२.३०३.१ ॥
पिता, मित्र, गुरु आणि स्त्रिया — जगात निर्गुणांवर त्यांचा प्रभाव चालत नाही. अनन्य भक्त, प्रियभाषी, हितकारी आणि वश असलेलेच, हे राजा, तसेच (प्रभाव ठेवतात).
12.303.2
पिता परं दैवतं मानवानां ।
मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति।
ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति ।
जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति ॥ १२.३०३.२ ॥
मानवांसाठी पिता हाच परम दैवत आहे; मातेपेक्षाही पिता श्रेष्ठ असे म्हणतात. ज्ञानलाभ हाच परम म्हणतात; जितेंद्रिय आणि ध्येयनिष्ठ परम प्राप्त करतात.
12.303.3
रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे ।
नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते।
प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा ।
न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम् ॥ १२.३०३.३ ॥
रणभूमीवर बाणांच्या अग्निशय्येवर राजपुत्र मरण पावून दहन पावतो; तो देवांनाही दुर्लभ अशा लोकांकडे जातो आणि स्वर्गफल सुखाने उपभोगतो.
12.303.4
श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं ।
पराङ्भुखं पारिवर्हैश्च हीनम्।
अनुद्यन्तं रोगिणं याचमानं ।
न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन् ॥ १२.३०३.४ ॥
थकलेल्या, भ्यालेल्या, शस्त्र गळून पडलेल्या, रडणाऱ्या, पाठ फिरवलेल्या, सामग्रीपासून वंचित, शस्त्र न उचलणाऱ्या, रोग्याला आणि याचना करणाऱ्याला — बालकाला आणि वृद्धाला, हे राजा, कधीही मारू नये.
12.303.5
पारिबर्हैः सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम् ।
अतिक्रमेत्तं नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम् ॥ १२.३०३.५ ॥
सामग्रीने सुसज्ज, शस्त्र उचललेल्या, बरोबरीस आलेल्या अशा क्षत्रियपुत्राला — युद्धात राजाने ओलांडून जावे (दुर्लक्ष करावे).
12.303.6
तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः ।
निहीनात्कातराच्चैव कृपणाद्गर्हितो वधः ॥ १२.३०३.६ ॥
येथे समानाचा वध श्रेष्ठ आहे, श्रेष्ठाचाही वध—हा निश्चय आहे. हीन, भित्रा आणि दीन यांचा वध निंदनीय आहे.
12.303.7
पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप ।
पाप एष वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः ॥ १२.३०३.७ ॥
हे नराधिपा, पापी, पापाचारी आणि हीन यांचा वध पाप आहे. हा वध नरकासाठी होतो—हा निश्चय आहे.
12.303.8
न कश्चित्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम् ।
सावशेषायुषं चापि कश्चिन्नैवापकर्षति ॥ १२.३०३.८ ॥
हे राजा, दैवाच्या अंताच्या वशात आलेल्याचे रक्षण कोणी करत नाही; उरलेले आयुष्य असलेल्यालाही कोणी कमी करत नाही.
12.303.9
स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् ।
हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत्परायुषा ॥ १२.३०३.९ ॥
येथे स्नेहाने केली जाणारी कर्मेही टाळावीत; हिंसात्मक सर्व कर्मे टाळावीत. दुसऱ्याच्या आयुष्याने स्वतःचे आयुष्य इच्छू नये.
12.303.10
गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥ १२.३०३.१० ॥
हे तात, सर्व गृहस्थांसाठी—विनाश इच्छिणाऱ्यांसाठी—मरण शुभ आहे; नदीकाठी कर्मे करणाऱ्यांसाठीही ते शुभ आहे.
12.303.11
आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति ।
तथा ह्यकारणाद्भवति कारणैरुपपादितम् ॥ १२.३०३.११ ॥
आयुष्य क्षीण झाले की प्राणी पंचत्वाला प्राप्त होतो; तसेच मृत्यू कारणाशिवायही होतो आणि कारणांनीही घडवून आणला जातो.
12.303.12
तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम् ।
अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम् ॥ १२.३०३.१२ ॥
त्याचप्रमाणे शरीर देहादिकांनी उत्पन्न होते. हा जणू मार्गावरील प्रवासी आहे, जो एका घरातून दुसऱ्या घरी पोहोचतो.
12.303.13
द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते ।
तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते ॥ १२.३०३.१३ ॥
तेथे दुसरे कारण दुसरे काहीही आढळत नाही. देहधारींसाठी तो देह योग्य आहे; तो मोक्षप्राप्त पुरुषांमध्येही राहतो.
12.303.14
शिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् ।
भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम् ॥ १२.३०३.१४ ॥
शिरा, स्नायू आणि हाडांचा समूह; घृणास्पद अपवित्रतेने भरलेला; पंचमहाभूते, इंद्रिये आणि गुण यांचा संयोग.
12.303.15
त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम् ॥ १२.३०३.१५ ॥
अध्यात्मचिंतक विद्वान या देहाला त्वचेपर्यंत मर्यादित असे म्हणतात. गुणांनीही क्षीण होऊन शरीर मर्त्यतेला प्राप्त होते.
12.303.16
शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् ।
भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति ॥ १२.३०३.१६ ॥
देहीने त्यागलेले ते शरीर निश्चेष्ट आणि चेतनारहित होते. मग पंचमहाभूते आपल्या मूळ स्वरूपाला परत जाऊन ते शरीर भूमीत बुडते.
12.303.17
भावितं कर्मयोगेन जायते तत्रतत्र ह ।
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्रयत्र ह।
तत्प्रपाते परो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा ॥ १२.३०३.१७ ॥
कर्मयोगाने संस्कारित होऊन तो ठिकठिकाणी जन्म घेतो. हे विदेहा, हे शरीर जिथे जिथे मरते, त्याच्या पतनात कर्माचे परम फल दिसते.
12.303.18
न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः ।
परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान् ॥ १२.३०३.१८ ॥
हे राजा, हा (जीव) काही काळ पुन्हा जन्म घेत नाही; भूतात्मा आकाशात मोठ्या मेघाप्रमाणे फिरत राहतो.
12.303.19
स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृपः ।
मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥ १२.३०३.१९ ॥
हे राजा, तो येथे एक आश्रय मिळवून पुन्हा जन्म घेतो. आत्मा मनापेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि मन इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
12.303.20
विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप ।
जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः।
द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः ॥ १२.३०३.२० ॥
हे राजा, विविध प्राण्यांमध्ये चालणारे प्राणी श्रेष्ठ आहेत; चालणाऱ्यांमध्ये द्विपाद प्राणी श्रेष्ठ मानले जातात; द्विपादांमध्येही द्विज श्रेष्ठ मानले गेले आहेत.
12.303.21
द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः ।
प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः ॥ १२.३०३.२१ ॥
हे राजेंद्रा, द्विजांमध्येही प्रज्ञावान श्रेष्ठ मानले जातात; प्रज्ञावानांमध्ये आत्मसंबुद्ध श्रेष्ठ; संबुद्धांमध्ये अभिमानरहित श्रेष्ठ.
12.303.22
जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः ।
अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः ॥ १२.३०३.२२ ॥
जन्मलेल्याच्या मागे मृत्यू येतो, हा माणसांबाबत निश्चय आहे. कर्मे नश्वर आहेत; प्रजा गुणांनुसार त्यांचे सेवन करतात.
12.303.23
आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत् ।
नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत् ॥ १२.३०३.२३ ॥
हे राजा, सूर्य उत्तर दिशेला पोहोचला असता, शुभ नक्षत्रात आणि शुभ मुहूर्तावर जो मरण पावतो, तो पुण्यकर्मा होय.
12.303.24
अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाप्य च दुष्कृतम् ।
मृत्युनाऽऽत्मकृतेनेह कर्म कृत्वाऽऽत्मशक्तितः ॥ १२.३०३.२४ ॥
कष्टाने स्वतःला न आवरता, इतरांना त्रास देऊन दुष्कर्म करणारा, येथे स्वतःच्या कृत्यामुळे, आपल्या शक्तीनुसार मृत्यू पावतो.
12.303.25
विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथ वधः ।
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते ॥ १२.३०३.२५ ॥
विष, फाशी, दाह, दरोड्याच्या हातून वध, तसेच दाढांच्या प्राण्यांकडून — याला सामान्य मृत्यू म्हटले जाते.
12.303.26
न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजैः ।
एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि ॥ १२.३०३.२६ ॥
पुण्यकर्मी लोक यांच्याशी आणि हेतूपासून जन्मलेल्या मृत्यूंशी जोडले जात नाहीत; अशा अनेक इतर सामान्य मृत्यूंशीही नाही.
12.303.27
ऊर्ध्वं भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यवतां नृप ।
मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम् ॥ १२.३०३.२७ ॥
हे राजा! पुण्यवानांचे प्राण वरच्या दिशेने (मार्ग) भेदून राहतात; मध्यम पुण्यवानांचे प्राण मध्यातून, आणि दुष्कर्म करणाऱ्यांचे प्राण खालून.
12.303.28
एकः शत्रुर्न द्वितीयोस्ति शत्रु ।
रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्।
येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो ।
घोराणि कर्माणि सुदारुणानि ॥ १२.३०३.२८ ॥
एकच शत्रू आहे, दुसरा नाही — हे राजा, माणसासाठी अज्ञानासारखा शत्रू. त्याने वेढलेला आणि प्रवृत्त झालेला (माणूस) अत्यंत भयंकर, अति दारुण कर्मे करतो.
12.303.29
प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं ।
वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य।
प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र ।
प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति ॥ १२.३०३.२९ ॥
जागृतीसाठी, श्रुती आणि धर्माने युक्त (ज्ञान) — वृद्धांची सेवा करून प्राप्त होणारे, ते प्रयत्नसाध्य आहे, हे राजपुत्रा. प्रज्ञेच्या बाणाने घायाळ झालेला (शत्रू) दूर निघून जातो.
12.303.30
अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी ।
यज्ञाञ्शक्त्या सन्निसृज्येह पञ्च।
वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः ।
श्रेयः कृत्वा स्थापयित्वा स्ववंशम् ॥ १२.३०३.३० ॥
वेदाचे अध्ययन करून, तपाने ब्रह्मचारी राहून, आपल्या शक्तीनुसार येथे पाच यज्ञ पूर्ण करून, धर्माची इच्छा करणारा पुरुष वनात जावा; स्ववंश स्थापून श्रेय साधावे.
12.303.31
उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नरः ।
चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात शोभनम् ॥ १२.३०३.३१ ॥
भोगांचा त्याग केला तरी माणसाने स्वतःचा नाश करू नये; हे तात, चांडाळ असला तरी मनुष्यजन्म सर्वथा शुभ आहे.
12.303.32
इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीयते ।
आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥ १२.३०३.३२ ॥
ही पहिली योनी आहे, जी मिळवून जगात जीव वावरतो; शुभ लक्षणांच्या कर्मांनीच आत्म्याचे रक्षण करता येते.
12.303.33
कथं न विप्रणश्येम योनितोस्या इति प्रभो ।
कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १२.३०३.३३ ॥
"या योनीपासून आम्ही कसे नष्ट होऊ नये?" असा विचार करून, हे प्रभो, माणसे श्रुतीचे प्रामाण्य पाहून धर्माचरण करतात.
12.303.34
यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः ।
धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते ॥ १२.३०३.३४ ॥
अत्यंत दुर्लभ मनुष्यजन्म मिळवूनही जो त्याचा द्वेष करतो, धर्माचा अवमान करणारा आणि कामात मग्न असलेला तो खरोखर फसवला जातो.
12.303.35
यस्तु प्रीतिपुराणेन चक्षुषा तात पश्यति ।
दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति ॥ १२.३०३.३५ ॥
हे तात, जो जुन्या प्रेमदृष्टीने पाहतो, तो प्राण्यांना दिव्यासारखे पाहतो; आपला हेतू दिसेपर्यंत तो पाहत नाही.
12.303.36
सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत ।
समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते ॥ १२.३०३.३६ ॥
सांत्वनाने, क्रमाक्रमाने दान देऊन आणि प्रिय बोलून; सुख-दुःखात समान राहणारा परलोकात सन्मानित होतो.
12.303.37
दानं त्यागः शोभना मुर्तिमद्भ्यो ।
भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम्।
सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ।
ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम् ॥ १२.३०३.३७ ॥
दान आणि त्याग देहधारींसाठी शुभ आहेत; तपाने शरीराला पुन्हा पवित्र जलात स्नान घालावे, सरस्वती, नैमिष, पुष्कर येथे आणि पृथ्वीवरील इतर पुण्यस्थळी.
12.303.38
गृहेषु येषामसवः पतन्ति ।
तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्।
यानेन वै प्रापणं च श्मशाने ।
शुचौ देशे विधिना चैव दाहः ॥ १२.३०३.३८ ॥
घरात ज्यांचे प्राण जातात, त्यांचे शरीर बाहेर नेणे प्रशस्त आहे; वाहनाने स्मशानात पोहोचवणे आणि शुद्ध स्थानी विधीनुसार दहन करणे.
12.303.39
इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च ।
दार्ग पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः।
शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं ।
सर्वाण्यात्मार्थे मानवोऽयं करोति ॥ १२.३०३.३९ ॥
इष्टी आणि पुष्टी, यजन आणि याजन, पुण्यकर्मांचे दान व आचरण; शक्तीनुसार पितरांसंबंधी जे काही प्रशस्त आहे, ते सर्व हा मनुष्य स्वतःसाठी करतो.
12.303.40
गृहस्थानां च सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥ १२.३०३.४० ॥
हे तात! गृहस्थांसाठी व सर्वांसाठी, विनाशाची इच्छा करणाऱ्यांसाठी, वाळूच्या तीरांवर कर्मे करणाऱ्यांसाठी मृत्यू शुभ आहे.
12.303.41
धर्मशास्त्राणि वेदाश्च ष़डङ्गानि नराधिप ।
श्रेयसोर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ १२.३०३.४१ ॥
हे नराधिपा! धर्मशास्त्रे, वेद आणि षडङ्गे ही क्लेशरहित कर्म करणाऱ्या माणसाच्या श्रेयासाठी विहित केली आहेत.
12.303.42
एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना ।
विदेहराजाय पुरा श्रयेसोर्थे नराधिप ॥ १२.३०३.४२ ॥
हे नराधिपा! हे सर्व पूर्वी त्या महात्म्या मुनीने विदेहराजाला माणसाच्या श्रेयासाठी सांगितले होते.