મહાભારત · અધ્યાય 12.308
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.308.1
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.१ ॥
જેને અક્ષર કહેવામાં આવ્યું છે તે શું છે, જેમાંથી કોઈ પાછું ફરતું નથી? અને જેને ક્ષર કહેવામાં આવ્યું છે તે શું છે, જેમાંથી ફરીથી પાછા ફરાય છે?
12.308.2
अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२.३०८.२ ॥
હે શત્રુસંહારક, અક્ષર અને તેને ધારણ કરનારનું સ્વરૂપ યથાર્થપણે જાણવા હું પૂછું છું. હે મહાબાહુ, હે કુરુનંદન.
12.308.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२.३०८.३ ॥
તું જ્ઞાનનો ભંડાર છે, એમ વેદપારંગત બ્રાહ્મણો, મહાભાગ ઋષિઓ, યતિઓ અને મહાત્માઓ કહે છે.
12.308.4
शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२.३०८.४ ॥
ભગવાન સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં પાછા ફરશે ત્યારે તારા દિવસો થોડા જ બાકી રહેશે; ત્યારે તું પરમ ગતિ પામીશ.
12.308.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे ॥ १२.३०८.५ ॥
તું ગયા પછી અમે શ્રેય ક્યાંથી સાંભળીશું? તું કુરુવંશનો દીપક છે, જ્ઞાનદીપથી પ્રકાશે છે.
12.308.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२.३०८.६ ॥
આ જ હું તારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે કુરુકુળના ધારક. હે રાજેન્દ્ર, આવું અમૃત સાંભળીને પણ હું અહીં તૃપ્ત થતો નથી.
12.308.7
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२.३०८.७ ॥
અહીં હું તને એક પ્રાચીન ઇતિહાસ — વસિષ્ઠ અને કરાલજનકનો સંવાદ — કહીશ.
12.308.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२.३०८.८ ॥
સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ બેઠા હતા ત્યારે રાજા જનકે પરમ કલ્યાણકારી જ્ઞાન વિશે પૂછ્યું.
12.308.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२.३०८.९ ॥
પરમ અધ્યાત્મમાં કુશળ અને આત્મગતિમાં નિશ્ચિત મૈત્રાવરુણિ (વસિષ્ઠ) બેઠેલા જોઈને, હાથ જોડી પ્રણામ કરીને (જનકે પૂછ્યું).
12.308.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२.३०८.१० ॥
સ્પષ્ટ અક્ષરોથી, વિનમ્ર, મધુર અને કોમળ વાણીથી, પૂર્વે રાજા કરાલજનકે ઋષિશ્રેષ્ઠને પૂછ્યું.
12.308.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२.३०८.११ ॥
હે ભગવન્! પરમ સનાતન બ્રહ્મ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે; જેને પામીને મનીષીઓ ફરી પાછા આવતા નથી.
12.308.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२.३०८.१२ ॥
જેને ક્ષર કહેવાય છે અને જેમાં આ જગત ક્ષીણ થાય છે; અને જેને અક્ષર કહેવાય છે, જે શિવ, ક્ષેમ્ય અને નિરામય છે.
12.308.13
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२.३०८.१३ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, આ જગત કેવી રીતે ક્ષય પામે છે, જે પૂર્વથી ક્ષય પામતું નથી, અને તે કેટલો કાળ રહે છે તે સાંભળો.
12.308.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते ॥ १२.३०८.१४ ॥
બાર હજાર વર્ષને યુગ જાણ, ચાર યુગને કલ્પ જાણ; દસસો કલ્પની આવૃત્તિથી જે થાય તેને બ્રહ્માનો દિવસ કહે છે.
12.308.15
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ॥ १२.३०८.१५ ॥
હે રાજન, તેટલી જ લાંબી રાત્રિ થાય છે; તેના અંતે તે ફરી જાગે છે અને અનંત કર્મવાળા મહાન આદિજ ભૂતને સર્જે છે.
12.308.16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२.३०८.१६ ॥
સાકાર છે છતાં અરૂપ આત્મા છે; તે વિશ્વ, શંભુ, સ્વયંભૂ છે; અણિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિવાળો ઈશાન, અવ્યય જ્યોતિ.
12.308.17
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२.३०८.१७ ॥
તેના હાથ અને પગ સર્વત્ર છે; આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે; તે સર્વત્ર સાંભળનાર છે, જગતમાં બધું આવરીને ઊભો છે.
12.308.18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः ॥ १२.३०८.१८ ॥
આ ભગવાન હિરણ્યગર્ભ તરીકે, બુદ્ધિ તરીકે સ્મરાય છે; યોગોમાં 'મહાન' અને 'વિરિંચિ' તરીકે પણ ઓળખાય છે; તે અજ છે.
12.308.19
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.१९ ॥
સાંખ્ય શાસ્ત્રમાં તે અનેક નામોથી પઠાય છે; બહુરૂપાત્મા, વિચિત્રરૂપ, વિશ્વાત્મા, 'એકાક્ષર' તરીકે સ્મરાય છે.
12.308.20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२.३०८.२० ॥
જેમણે પોતાના આત્માથી ત્રણ લોકને આવરીને અનેકાત્મક બનાવ્યો; તેવી જ બહુરૂપતાથી તે 'વિશ્વરૂપ' તરીકે સ્મરાય છે.
12.308.21
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम् ॥ १२.३०८.२१ ॥
આ મહાતેજસ્વી પ્રજાપતિ વિકાર પામીને પોતાથી જ પોતાને સર્જે છે — અહંકારને, જે રચાયેલો છે.
12.308.22
अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२.३०८.२२ ॥
અવ્યક્તમાંથી વ્યક્ત થઈને જે ઉત્પન્ન થયું તેને વિદ્યાસર્ગ કહે છે; મહાન અને અહંકારને પણ, અને અવિદ્યાસર્ગ પણ તે જ.
12.308.23
अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२.३०८.२३ ॥
અપર અને પર બંને એક જ સ્રોતમાંથી ઉત્પન્ન થયા; આ રીતે વિદ્યા અને અવિદ્યા, શ્રુતિ-શાસ્ત્રાર્થ ચિંતકો દ્વારા વિખ્યાત છે.
12.308.24
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२.३०८.२४ ॥
હે પાર્થિવ! અહંકારથી ઉત્પન્ન ભૂતસર્ગને ત્રીજો જાણ; બધા અહંકારોમાં ચોથાને વિકૃત જાણ.
12.308.25
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२.३०८.२५ ॥
વાયુ, જ્યોતિ, આકાશ, પછી જળ અને પૃથ્વી પણ; શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ પણ.
12.308.26
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२.३०८.२६ ॥
આ રીતે એકસાથે ઉત્પન્ન થયેલો દશનો સમૂહ નિઃસંશય છે. હે રાજેન્દ્ર, પાંચમી ભૌતિક સૃષ્ટિને સાર્થક જાણ.
12.308.27
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३०८.२७ ॥
કાન, ત્વચા, બે આંખો, જીભ અને પાંચમું નાક; વાણી, બે હાથ, બે પગ, ગુદા અને જનનેન્દ્રિય પણ.
12.308.28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२.३०८.२८ ॥
હે રાજન્, આ બુદ્ધીન્દ્રિયો અને કર્મેન્દ્રિયો મન સાથે અહીં એકસાથે ઉત્પન્ન થઈ છે.
12.308.29
एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३०८.२९ ॥
આ ચોવીસ તત્ત્વો સર્વ આકૃતિઓમાં વિદ્યમાન છે. જેને જાણીને તત્ત્વદર્શી બ્રાહ્મણો શોક કરતા નથી.
12.308.30
एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२.३०८.३० ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, ત્રણે લોકમાં, સર્વ દેહધારીઓમાં, દેવ-મનુષ્ય-દાનવોમાં પણ આ દેહનું વર્ણન જાણવા યોગ્ય છે.
12.308.31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२.३०८.३१ ॥
યક્ષ, ભૂત, ગંધર્વ, કિન્નર અને મહાસર્પો સહિત, ચારણ અને પિશાચ સહિત, દેવ, ઋષિ અને નિશાચર સહિત.
12.308.32
सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ १२.३०८.३२ ॥
ડાંસ, કીટક અને મચ્છર સહિત, સડેલા કીડા અને ઉંદર સહિત, કૂતરામાં, ચાંડાળ કૂતરામાં, અને હરણમાં, ચાંડાળ સહિત, પુલ્કસ સહિત.
12.308.33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३०८.३३ ॥
હાથી, ઘોડા, ગધેડા, વાઘમાં, વરુ સહિત, અને ગાયમાં પણ; જે કંઈ મૂર્તિમાન છે તે સર્વત્ર આનું જ ઉદાહરણ છે.
12.308.34
जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३०८.३४ ॥
પાણીમાં, પૃથ્વી પર, અને આકાશમાં, બીજે ક્યાંય નહીં — એવો નિશ્ચય છે. દેહધારીઓને સ્થાન છે, એમ અમે આ રીતે સાંભળ્યું છે.
12.308.35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.३५ ॥
હે તાત, આ સર્વ, એટલું જ, જે વ્યક્ત નામે ઓળખાય છે તે ક્ષય પામે છે. દરરોજ ભૂતાત્મા; તેથી તે 'ક્ષર' તરીકે સ્મરાય છે.
12.308.36
एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२.३०८.३६ ॥
આ જ 'ક્ષર' કહેવાય છે, જેમ આ જગત ક્ષય પામે છે. જગતને મોહસ્વરૂપ કહે છે; અવ્યક્તને વ્યક્ત નામે બોલાવે છે.
12.308.37
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.३७ ॥
મહાન અને નિત્ય અગ્રજ એવું આ ક્ષરનું દૃષ્ટાંત છે. હે મહારાજ, આ તમને કહેવામાં આવ્યું, કારણ કે તે ફરી પાછું આવતું નથી.
12.308.38
पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३०८.३८ ॥
પચીસમા વિષ્ણુ તત્ત્વરહિત છે, તત્ત્વ નામથી ઓળખાય છે. તત્ત્વોના આશ્રયથી જ્ઞાનીઓ તેને 'તત્ત્વ' કહે છે.
12.308.39
यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२.३०८.३९ ॥
જે મર્ત્ય વ્યક્તને તેણે સર્જ્યું, તે તે મૂર્તિમાં અધિષ્ઠિત છે. ચોવીસમું અવ્યક્ત છે અને પચીસમું અમૂર્ત છે.
12.308.40
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२.३०८.४० ॥
તે જ આત્મા સર્વ મૂર્તિઓના હૃદયમાં અધિષ્ઠિત છે. ચેતનોને સદા ચેતાવતો તે સર્વમૂર્તિ હોવા છતાં અમૂર્ત છે.
12.308.41
सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते ॥ १२.३०८.४१ ॥
સર્વ પ્રત્યયોના ધર્મવાળી તે સૃષ્ટિ, પ્રત્યયસ્વરૂપ બનીને, સદા ગોચરમાં રહે છે. નિર્ગુણ ગુણ નામવાળામાં વર્તે છે.
12.308.42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२.३०८.४२ ॥
આ રીતે આ મહાન આત્મા, સર્ગ અને પ્રલયને જાણનાર, પ્રકૃતિને વિકૃત કરતો છતાં, અબુદ્ધિમાન બનીને તેની સાથે પોતાને અભિન્ન માને છે.
12.308.43
तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२.३०८.४३ ॥
તમસ, સત્ત્વ અને રજસથી યુક્ત તે અહીં તે તે યોનિઓમાં લીન થાય છે, વિષયોમાં જાગૃત રહેવાથી અને અજ્ઞાની લોકોની સેવાથી.
12.308.44
सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते ॥ १२.३०८.४४ ॥
સહવાસ અને નિવાસને જ પોતાનો આત્મા માનનાર 'હું અન્ય નથી' એમ માને છે; 'હું જે છું તે જ તે' એમ કહીને તે ફક્ત ગુણોને જ અનુસરે છે.
12.308.45
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात् ॥ १२.३०८.४५ ॥
તમસથી તે વિવિધ તામસ ભાવો પામે છે; રજસથી રાજસ ભાવો, અને સત્ત્વનો આશ્રય લેવાથી સાત્ત્વિક ભાવો.
12.308.46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै ॥ १२.३०८.४६ ॥
શુક્લ, લોહિત અને કૃષ્ણ — આ ત્રણ રૂપો છે. અહીંના જેટલાં પ્રાકૃત રૂપો છે, તે બધાં આ જ ત્રણનાં છે.
12.308.47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२.३०८.४७ ॥
તામસો નરકમાં જાય છે; રાજસો મનુષ્ય જન્મમાં; અને સાત્ત્વિકો સુખના ભાગી થઈને દેવલોકમાં જાય છે.
12.308.48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२.३०८.४८ ॥
કેવળ પાપથી તિર્યંચ યોનિ મળે છે; પુણ્ય અને પાપથી મનુષ્ય જન્મ, અને એકલા પુણ્યથી દેવતાઓ.
12.308.49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२.३०८.४९ ॥
આ રીતે મનીષીઓ અવ્યક્તને વિષય ધરાવતા ક્ષરને કહે છે; આ પચ્ચીસમું તત્ત્વ છે, જે જ્ઞાનથી જ પ્રવર્તે છે.