ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.308
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.308.1
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.१ ॥
ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಯಾವುದು, ಅದರಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ? ಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಯಾವುದು, ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾರೆ?
12.308.2
अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२.३०८.२ ॥
ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಕುರುನಂದನನೇ.
12.308.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२.३०८.३ ॥
ನೀನು ಜ್ಞಾನದ ನಿಧಿ ಎಂದು ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಹಾಭಾಗ ಋಷಿಗಳು, ಯತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
12.308.4
शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२.३०८.४ ॥
ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿದಾಗ ನಿನ್ನ ದಿನಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ; ಆಗ ನೀನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವೆ.
12.308.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे ॥ १२.३०८.५ ॥
ನೀನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ನಾವು ಎಲ್ಲಿಂದ ಕೇಳುವೆವು? ನೀನು ಕುರುವಂಶದ ದೀಪ, ಜ್ಞಾನದ ದೀಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತೀಯ.
12.308.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२.३०८.६ ॥
ಇದನ್ನೇ ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಕುರುಕುಲವನ್ನು ಹೊತ್ತವನೇ. ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಇಂತಹ ಅಮೃತವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
12.308.7
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२.३०८.७ ॥
ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು — ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕರಾಲಜನಕರ ಸಂವಾದವನ್ನು — ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.308.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२.३०८.८ ॥
ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠರು ಆಸೀನರಾಗಿದ್ದಾಗ, ರಾಜ ಜನಕನು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಜ್ಞಾನದ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
12.308.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२.३०८.९ ॥
ಪರಮಾಧ್ಯಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೂ, ಆತ್ಮಗತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತರೂ ಆದ ಮೈತ್ರಾವರುಣಿ (ವಸಿಷ್ಠ) ಆಸೀನರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ (ಜನಕನು ಕೇಳಿದನು).
12.308.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२.३०८.१० ॥
ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ, ವಿನಯದಿಂದ, ಮಧುರ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಹಿಂದೆ ರಾಜ ಕರಾಲಜನಕನು ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
12.308.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२.३०८.११ ॥
ಭಗವನ್! ಪರಮವಾದ, ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ಪಡೆದ ಮನೀಷಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.308.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२.३०८.१२ ॥
ಯಾವುದನ್ನು "ಕ್ಷರ" ಎನ್ನಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವುದನ್ನು "ಅಕ್ಷರ" ಎನ್ನಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ಶಿವವೂ, ಕ್ಷೇಮ್ಯವೂ, ನಿರಾಮಯವೂ ಆಗಿದೆ.
12.308.13
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२.३०८.१३ ॥
ಭೂಪಾಲನೇ, ಈ ಜಗತ್ತು ಹೇಗೆ ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿನದರಿಂದ ಕ್ಷಯಿಸದಿರುವುದು ಯಾವುದು, ಅದು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.
12.308.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते ॥ १२.३०८.१४ ॥
ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಯುಗವೆಂದೂ, ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪವೆಂದೂ ತಿಳಿ; ಸಾವಿರ ಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸಿದರೆ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.308.15
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ॥ १२.३०८.१५ ॥
ರಾಜನೇ, ಅಷ್ಟೇ ದೀರ್ಘವಾದ ರಾತ್ರಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಅನಂತ ಕರ್ಮಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾ ಮೊದಲ ಜನ್ಮದ ಜೀವಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.308.16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२.३०८.१६ ॥
ರೂಪವುಳ್ಳವನು, ಆದರೆ ಅರೂಪಾತ್ಮನು; ಅವನು ವಿಶ್ವ, ಶಂಭು, ಸ್ವಯಂಭು; ಅಣಿಮಾ, ಲಘಿಮಾ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಳ್ಳ ಈಶಾನ, ಅವ್ಯಯ ಜ್ಯೋತಿ.
12.308.17
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२.३०८.१७ ॥
ಅವನ ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇವೆ; ಕಣ್ಣು, ತಲೆ, ಮುಖಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇವೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇಳುವವನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
12.308.18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः ॥ १२.३०८.१८ ॥
ಈ ಭಗವಂತನು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನೆಂದೂ, ಬುದ್ಧಿಯೆಂದೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ 'ಮಹಾನ್' ಎಂದೂ, 'ವಿರಿಂಚಿ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಅಜನು.
12.308.19
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.१९ ॥
ಸಾಂಖ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪಠಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಬಹುರೂಪಾತ್ಮ, ವಿಚಿತ್ರರೂಪ, ವಿಶ್ವಾತ್ಮ, 'ಏಕಾಕ್ಷರ' ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
12.308.20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२.३०८.२० ॥
ತನ್ನ ಆತ್ಮದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಅನೇಕ ಆತ್ಮಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ ಮಾಡಿದವನು; ಹಾಗೆಯೇ ಬಹುರೂಪತೆಯಿಂದ 'ವಿಶ್ವರೂಪ' ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
12.308.21
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम् ॥ १२.३०८.२१ ॥
ಈ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ವಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿ ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು.
12.308.22
अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२.३०८.२२ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದದ್ದನ್ನು ವಿದ್ಯಾಸರ್ಗ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಮಹತ್ತನ್ನು ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅವಿದ್ಯಾಸರ್ಗ ಎಂದೂ ಅದೇ.
12.308.23
अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२.३०८.२३ ॥
ಅಪರ ಮತ್ತು ಪರ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು; ಹೀಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆ, ಶ್ರುತಿ-ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.
12.308.24
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२.३०८.२४ ॥
ಓ ರಾಜನೇ! ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಭೂತಸರ್ಗವನ್ನು ಮೂರನೆಯದೆಂದು ತಿಳಿ; ಎಲ್ಲ ಅಹಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯದನ್ನು ವಿಕೃತವೆಂದು ತಿಳಿ.
12.308.25
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२.३०८.२५ ॥
ವಾಯು, ಜ್ಯೋತಿ, ಆಕಾಶ, ನಂತರ ನೀರು, ಹಾಗೆಯೇ ಭೂಮಿ; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಕೂಡ.
12.308.26
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२.३०८.२६ ॥
ಹೀಗೆ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಹುಟ್ಟಿದ ದಶವರ್ಗ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿದೆ. ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಐದನೆಯ ಭೌತಿಕ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿ.
12.308.27
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३०८.२७ ॥
ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ನಾಲಿಗೆ, ಐದನೆಯ ಮೂಗು; ವಾಕ್ಕು, ಎರಡು ಕೈಗಳು, ಎರಡು ಕಾಲುಗಳು, ಗುದ, ಜನನೇಂದ್ರಿಯ ಕೂಡ.
12.308.28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२.३०८.२८ ॥
ಓ ಅರಸನೇ, ಈ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಉದ್ಭವಿಸಿವೆ.
12.308.29
एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३०८.२९ ॥
ಈ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳು ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.308.30
एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२.३०८.३० ॥
ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವ-ಮಾನವ-ದಾನವರ ನಡುವೆಯೂ ಈ ದೇಹದ ವಿವರಣೆ ತಿಳಿಯತಕ್ಕದ್ದು.
12.308.31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२.३०८.३१ ॥
ಯಕ್ಷ, ಭೂತ, ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರ, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೊಂದಿಗೆ, ಚಾರಣ ಮತ್ತು ಪಿಶಾಚರೊಂದಿಗೆ, ದೇವ, ಋಷಿ, ನಿಶಾಚರರೊಂದಿಗೆ.
12.308.32
सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ १२.३०८.३२ ॥
ಸೊಳ್ಳೆ, ಕೀಟ, ನೊಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕೊಳೆತ ಹುಳು ಮತ್ತು ಇಲಿಯೊಂದಿಗೆ, ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ, ಚಂಡಾಲ ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ, ಜಿಂಕೆಯಲ್ಲಿ, ಚಂಡಾಲನೊಂದಿಗೆ, ಪುಲ್ಕಸನೊಂದಿಗೆ.
12.308.33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३०८.३३ ॥
ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಕತ್ತೆ, ಹುಲಿಯಲ್ಲಿ, ತೋಳದೊಂದಿಗೆ, ಹಸುವಿನಲ್ಲಿಯೂ; ರೂಪವುಳ್ಳ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.
12.308.34
जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३०८.३४ ॥
ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಬೇರೆಡೆ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ. ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಾನವಿದೆ ಎಂದು ಹೀಗೆ ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.
12.308.35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.३५ ॥
ಮಗೂ, ಇದೆಲ್ಲವೂ, ವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು ಕ್ಷಯಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು 'ಕ್ಷರ' ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.308.36
एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२.३०८.३६ ॥
ಇದೇ ಕ್ಷರ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಈ ಜಗತ್ತು ಕ್ಷಯಿಸುವಂತೆ. ಜಗತ್ತನ್ನು ಮೋಹಸ್ವರೂಪ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
12.308.37
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.३७ ॥
ಮಹತ್ತೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿ ಅಗ್ರಜನೂ ಆದ ಇದು ಕ್ಷರಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಇದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.308.38
पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३०८.३८ ॥
ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ವಿಷ್ಣು ತತ್ತ್ವರಹಿತನು; ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಹೆಸರಾದವನು. ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು 'ತತ್ತ್ವ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.308.39
यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२.३०८.३९ ॥
ಮರ್ತ್ಯವಾದ ವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಅದು ಆಯಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅವ್ಯಕ್ತ; ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದು ಅಮೂರ್ತ.
12.308.40
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२.३०८.४० ॥
ಅದೇ ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಚೇತನಗಳನ್ನು ಸದಾ ಚೈತನ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಸರ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ರೂಪರಹಿತ.
12.308.41
सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते ॥ १२.३०८.४१ ॥
ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಆ ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ವರೂಪವಾಗಿ, ಸದಾ ಗೋಚರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಗುಣನು ಗುಣವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.308.42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२.३०८.४२ ॥
ಹೀಗೆ ಈ ಮಹಾತ್ಮನು, ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಬುದ್ಧಿಹೀನನಾಗಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.308.43
तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२.३०८.४३ ॥
ತಮಸ್, ಸತ್ವ ಮತ್ತು ರಜಸ್ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಇಲ್ಲಿ ಆಯಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸೇವೆಯಿಂದ.
12.308.44
सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते ॥ १२.३०८.४४ ॥
ಜೊತೆಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದೇ ತನ್ನ ಆತ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು 'ನಾನು ಬೇರೆಯಲ್ಲ' ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; 'ನಾನು ಯಾರೋ ಅವನೇ ಅವನು' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.308.45
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात् ॥ १२.३०८.४५ ॥
ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ವಿವಿಧ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಜಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಜಸ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಸತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು.
12.308.46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै ॥ १२.३०८.४६ ॥
ಬಿಳಿ, ಕೆಂಪು, ಕಪ್ಪು — ಇವೇ ಮೂರು ರೂಪಗಳು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಕೃತ ರೂಪಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇವುಗಳೇ.
12.308.47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२.३०८.४७ ॥
ತಾಮಸರು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಸರು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ; ಸಾತ್ವಿಕರು ಸುಖಭಾಗಿಗಳಾಗಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
12.308.48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२.३०८.४८ ॥
ಕೇವಲ ಪಾಪದಿಂದ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪ ಕೂಡಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮ, ಒಂದೇ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು.
12.308.49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२.३०८.४९ ॥
ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ಷರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ತತ್ತ್ವ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.