महाभारत · अध्याय 12.308
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.308.1
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.१ ॥
जे अक्षर म्हटले आहे ते काय, ज्यातून कोणी परत येत नाही? आणि जे क्षर म्हटले आहे ते काय, ज्यातून पुन्हा परत येतात?
12.308.2
अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२.३०८.२ ॥
हे शत्रुसंहारका, अक्षर आणि त्याचा धारक यांचे स्वरूप यथार्थपणे जाणण्यासाठी मी विचारत आहे. हे महाबाहो, हे कुरुनंदना.
12.308.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२.३०८.३ ॥
तू ज्ञानाचा खजिना आहेस, असे वेदपारंगत ब्राह्मण, महाभाग ऋषी, यती आणि महात्मे म्हणतात.
12.308.4
शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२.३०८.४ ॥
भगवान सूर्य दक्षिणायनात परत फिरल्यावर तुझे दिवस थोडेच उरतील; तेव्हा तू परम गती प्राप्त करशील.
12.308.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे ॥ १२.३०८.५ ॥
तू गेल्यावर कल्याणकारक काय आम्ही कोठून ऐकू? तू कुरुवंशाचा दीप आहेस, ज्ञानदीपाने तळपतोस.
12.308.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२.३०८.६ ॥
हेच मी तुझ्याकडून ऐकू इच्छितो, हे कुरुकुलधुरंधरा. हे राजेंद्रा, असे अमृत ऐकूनही मी येथे तृप्त होत नाही.
12.308.7
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२.३०८.७ ॥
येथे मी तुला एक प्राचीन इतिहास — वसिष्ठ आणि करालजनक यांचा संवाद — सांगेन.
12.308.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२.३०८.८ ॥
सूर्यासारखे तेजस्वी, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठ आसनस्थ असताना राजा जनकाने परम कल्याणकारी ज्ञानाविषयी विचारले.
12.308.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२.३०८.९ ॥
परम अध्यात्मात निपुण आणि आत्मगतीत निश्चित असे मैत्रावरुणि (वसिष्ठ) आसनस्थ असलेले पाहून, हात जोडून नमस्कार करून (जनकाने विचारले).
12.308.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२.३०८.१० ॥
स्पष्ट अक्षरांनी, नम्र, मधुर आणि कठोरता नसलेल्या शब्दांत, पूर्वी राजा करालजनकाने ऋषिश्रेष्ठांना विचारले.
12.308.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२.३०८.११ ॥
हे भगवन्! परम सनातन ब्रह्म ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; ज्याला प्राप्त करून मनीषी पुन्हा परतत नाहीत.
12.308.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२.३०८.१२ ॥
जे क्षर म्हटले जाते, ज्यात हे जग क्षीण होते; आणि जे अक्षर म्हटले जाते, जे शिव, क्षेम्य आणि निरामय आहे.
12.308.13
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२.३०८.१३ ॥
हे पृथ्वीपाला, हे जग कसे क्षय पावते आणि जे पूर्वीमुळे क्षय पावत नाही, ते किती काल टिकते ते ऐक.
12.308.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते ॥ १२.३०८.१४ ॥
बारा हजार वर्षांना युग समज, चार युगांना कल्प समज; दहा शे कल्पांच्या आवर्तनाने जे होते त्याला ब्रह्म्याचा दिवस म्हणतात.
12.308.15
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ॥ १२.३०८.१५ ॥
हे राजा, तितकीच लांब रात्र असते; तिच्या अंती तो पुन्हा जागा होतो आणि अनंत कर्मे असलेल्या महान आद्यज भूताची निर्मिती करतो.
12.308.16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२.३०८.१६ ॥
साकार पण निराकार आत्मा असलेला; तो विश्व, शंभू, स्वयंभू आहे; अणिमा, लघिमा, प्राप्ती असलेला ईशान, अव्यय ज्योती.
12.308.17
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२.३०८.१७ ॥
त्याचे हात आणि पाय सर्वत्र आहेत; डोळे, मस्तके आणि मुखे सर्वत्र आहेत; तो सर्वत्र ऐकणारा आहे, जगातील सर्वकाही व्यापून उभा आहे.
12.308.18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः ॥ १२.३०८.१८ ॥
हा भगवान हिरण्यगर्भ म्हणून, बुद्धी म्हणून स्मरला जातो; योगांमध्ये 'महान' आणि 'विरिंचि' म्हणूनही ओळखला जातो; तो अजन्मा आहे.
12.308.19
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.१९ ॥
सांख्य शास्त्रात तो अनेक नावांनी गायिला जातो; बहुरूपात्मा, विचित्ररूप, विश्वात्मा, 'एकाक्षर' म्हणून स्मरला जातो.
12.308.20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२.३०८.२० ॥
ज्याने आपल्या आत्म्याने त्रैलोक्याला व्यापून अनेकात्मक केले; त्याचप्रमाणे बहुरूपतेमुळे तो 'विश्वरूप' म्हणून स्मरला जातो.
12.308.21
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम् ॥ १२.३०८.२१ ॥
हा महातेजस्वी प्रजापती विकार पावून स्वतःने स्वतःला निर्माण करतो — अहंकार, जो रचलेला आहे.
12.308.22
अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२.३०८.२२ ॥
अव्यक्तातून व्यक्त होऊन जे उत्पन्न झाले त्याला विद्यासर्ग म्हणतात; महत् आणि अहंकार हाही, आणि अविद्यासर्गही तोच.
12.308.23
अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२.३०८.२३ ॥
अपर आणि पर दोन्ही एकाच स्रोतातून उत्पन्न झाले; अशा प्रकारे विद्या आणि अविद्या, श्रुति-शास्त्रार्थ चिंतकांनी प्रसिद्ध केल्या आहेत.
12.308.24
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२.३०८.२४ ॥
हे पार्थिवा! अहंकारापासून उत्पन्न झालेली भूतसृष्टी तिसरी जाण; सर्व अहंकारांमध्ये चौथ्याला विकृत जाण.
12.308.25
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२.३०८.२५ ॥
वायू, ज्योती, आकाश, मग पाणी आणि पृथ्वी; शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हीसुद्धा.
12.308.26
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२.३०८.२६ ॥
याप्रमाणे एकाच वेळी उत्पन्न झालेला दहांचा वर्ग निःसंशय आहे. हे राजेंद्रा, पाचव्या भौतिक सृष्टीला सार्थक म्हणून जाण.
12.308.27
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३०८.२७ ॥
कान, त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ आणि पाचवे नाक; वाणी, दोन हात, दोन पाय, गुद आणि जननेंद्रिय हीसुद्धा.
12.308.28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२.३०८.२८ ॥
हे राजा, ही बुद्धींद्रिये आणि कर्मेंद्रिये मनासह येथे एकाच वेळी उत्पन्न झाली आहेत.
12.308.29
एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३०८.२९ ॥
ही चोवीस तत्त्वे सर्व आकृतींमध्ये विद्यमान आहेत. हे जाणून तत्त्वदर्शी ब्राह्मण शोक करत नाहीत.
12.308.30
एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२.३०८.३० ॥
हे नरश्रेष्ठा, त्रिलोकांत, सर्व देहधारींमध्ये, देव, मानव आणि दानवांमध्येही या देहाचे हे वर्णन जाणले पाहिजे.
12.308.31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२.३०८.३१ ॥
यक्ष, भूत, गंधर्व, किन्नर आणि महासर्प यांच्यासह, चारण आणि पिशाच यांच्यासह, देव, ऋषी आणि निशाचर यांच्यासह.
12.308.32
सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ १२.३०८.३२ ॥
डास, कीटक आणि डासांसह, कुजलेले किडे आणि उंदरासह, कुत्र्यात, चांडाळ कुत्र्यात, आणि हरणात, चांडाळासह, पुल्कसासह.
12.308.33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३०८.३३ ॥
हत्ती, घोडे, गाढव, वाघ यांमध्ये, लांडग्यासह, आणि गायीमध्येही; जे काही मूर्त आहे ते सर्वत्र याचेच उदाहरण आहे.
12.308.34
जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३०८.३४ ॥
पाण्यात, पृथ्वीवर, आणि आकाशात, इतरत्र नाही — हा निश्चय आहे. देहधारींना स्थान आहे, असे आम्ही असे ऐकले आहे.
12.308.35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.३५ ॥
हे तात, हे सर्व, इतकेच, जे व्यक्त नावाने ओळखले जाते ते क्षय पावते. दररोज भूतात्मा; म्हणून त्याला 'क्षर' म्हटले जाते.
12.308.36
एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२.३०८.३६ ॥
हेच 'क्षर' म्हटले जाते, जसे हे जग क्षय पावते. जगाला मोहस्वरूप म्हणतात; अव्यक्ताला व्यक्त नावाने हाक मारतात.
12.308.37
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.३७ ॥
महान् आणि नित्य अग्रज असलेले हे क्षराचे उदाहरण आहे. हे महाराजा, हे तुला सांगितले, कारण हे पुन्हा परत येत नाही.
12.308.38
पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३०८.३८ ॥
पंचविसावा विष्णू तत्त्वरहित आहे, तत्त्व नावाने ओळखला जातो. तत्त्वांचा आश्रय घेतल्याने ज्ञानी लोक याला 'तत्त्व' म्हणतात.
12.308.39
यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२.३०८.३९ ॥
जे मर्त्य व्यक्त त्याने निर्माण केले, तेच त्या त्या मूर्तीत अधिष्ठित आहे. चोविसावा अव्यक्त आहे आणि पंचविसावा निराकार आहे.
12.308.40
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२.३०८.४० ॥
तोच आत्मा सर्व मूर्तींच्या हृदयात अधिष्ठित आहे. चेतनांना सदा चेतवणारा, सर्वमूर्ती असूनही तो निराकार आहे.
12.308.41
सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते ॥ १२.३०८.४१ ॥
सर्व प्रत्ययांचे धर्म असलेली ती सृष्टी, प्रत्ययस्वरूप होऊन, सदा गोचरात असते. निर्गुण हा गुण नावाच्या गोष्टीत वर्तमान आहे.
12.308.42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२.३०८.४२ ॥
अशा प्रकारे हा महान आत्मा, सर्ग आणि प्रलय जाणणारा, प्रकृतीला विकृत करत असतानाही, बुद्धिहीन होऊन तिच्याशी स्वतःला अभिन्न मानतो.
12.308.43
तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२.३०८.४३ ॥
तमस्, सत्त्व आणि रजस् यांनी युक्त असलेला तो येथे त्या त्या योनींमध्ये लीन होतो, विषयांविषयी जागृत असल्यामुळे आणि अज्ञ लोकांची सेवा केल्यामुळे.
12.308.44
सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते ॥ १२.३०८.४४ ॥
सहवास आणि निवास यालाच आपला आत्मा मानणारा 'मी वेगळा नाही' असे मानतो; 'मी जो आहे, तोच तो' असे म्हणून तो केवळ गुणांचेच अनुसरण करतो.
12.308.45
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात् ॥ १२.३०८.४५ ॥
तमामुळे तो विविध तामस भाव प्राप्त करतो; रजामुळे राजस भाव, आणि सत्त्वाचा आश्रय घेतल्यामुळे सात्त्विक भाव.
12.308.46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै ॥ १२.३०८.४६ ॥
शुक्ल, लोहित आणि कृष्ण — ही तीन रूपे आहेत. येथील जितकी प्राकृत रूपे आहेत, ती सर्व याच तीन रूपांची आहेत.
12.308.47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२.३०८.४७ ॥
तामस नरकात जातात; राजस मनुष्यजन्मात; आणि सात्त्विक सुखाचे भागी होऊन देवलोकात जातात.
12.308.48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२.३०८.४८ ॥
केवळ पापाने तिर्यक् योनी प्राप्त होते; पुण्य आणि पाप यांच्यामुळे मनुष्यजन्म, आणि एकट्या पुण्याने देव.
12.308.49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२.३०८.४९ ॥
अशा प्रकारे मनीषी लोक अव्यक्त-विषयक क्षराला म्हणतात; हे पंचविसावे तत्त्व आहे, जे ज्ञानानेच प्रवृत्त होते.