ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.308
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.308.1
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.१ ॥
ଯାହାକୁ ଅକ୍ଷର କୁହାଯାଇଛି, ତାହା କ'ଣ ଯାହାଠାରୁ ଆଉ ଫେରିବାର ନାହିଁ? ଏବଂ ଯାହାକୁ କ୍ଷର କୁହାଯାଇଛି, ତାହା କ'ଣ ଯାହାଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିଆସାଯାଏ?
12.308.2
अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२.३०८.२ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁସଂହାରକ, ଅକ୍ଷର ଓ ତାହାର ଧାରକଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ମୁଁ ପଚାରୁଛି। ହେ ମହାବାହୁ, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ।
12.308.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२.३०८.३ ॥
ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର ବୋଲି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମହାଭାଗ ଋଷିମାନେ, ଯତିମାନେ ଏବଂ ମହାତ୍ମାମାନେ କୁହନ୍ତି।
12.308.4
शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२.३०८.४ ॥
ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ଫେରିଲେ ତୁମ ଦିନ ଅଳ୍ପ ହିଁ ବାକି ରହିବ; ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପରମ ଗତି ପାଇବ।
12.308.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे ॥ १२.३०८.५ ॥
ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ଆମେ ଶ୍ରେୟ କେଉଁଠାରୁ ଶୁଣିବୁ? ତୁମେ କୁରୁବଂଶର ଦୀପ, ଜ୍ଞାନ-ଦୀପରେ ଦୀପ୍ତି ପାଉଛ।
12.308.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२.३०८.६ ॥
ଏହାକୁ ହିଁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ହେ କୁରୁକୁଳଧାରୀ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏପରି ଅମୃତ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏଠାରେ ତୃପ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
12.308.7
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२.३०८.७ ॥
ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ — ବଶିଷ୍ଠ ଓ କରାଳଜନକଙ୍କ ସଂବାଦ — କହିବି।
12.308.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२.३०८.८ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠ ଆସୀନ ଥିଲେ; ରାଜା ଜନକ ପରମ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
12.308.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२.३०८.९ ॥
ପରମାଧ୍ୟାତ୍ମରେ କୁଶଳ ଓ ଆତ୍ମଗତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୈତ୍ରାବରୁଣି (ବଶିଷ୍ଠ) ଆସୀନ ଥିବା ଦେଖି, କରଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି (ଜନକ ପଚାରିଲେ)।
12.308.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२.३०८.१० ॥
ସ୍ପଷ୍ଟ ଅକ୍ଷରରେ, ନମ୍ର, ମଧୁର ଓ କୋମଳ ବାଣୀରେ, ପୂର୍ବେ ରାଜା କରାଳଜନକ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।
12.308.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२.३०८.११ ॥
ହେ ଭଗବନ୍! ପରମ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ଯାହା ପାଇ ମନୀଷିମାନେ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.308.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२.३०८.१२ ॥
ଯାହାକୁ କ୍ଷର କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଯାହାରେ ଏ ଜଗତ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅକ୍ଷର କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଶିବ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଓ ନିରାମୟ।
12.308.13
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२.३०८.१३ ॥
ହେ ପୃଥିବୀପାଳ, ଏହି ଜଗତ କିପରି କ୍ଷୟ ପାଏ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ କେତେ କାଳ (ତାହା ରହେ), ଶୁଣ।
12.308.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते ॥ १२.३०८.१४ ॥
ବାରହଜାର ବର୍ଷକୁ ଯୁଗ ଜାଣ, ଚାରି ଯୁଗକୁ କଳ୍ପ ଜାଣ; ଦଶଶତ କଳ୍ପର ଆବୃତ୍ତିରେ ଯାହା ହୁଏ ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ କୁହାଯାଏ।
12.308.15
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ॥ १२.३०८.१५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେତିକି ଦୀର୍ଘ ରାତ୍ରି ହୁଏ; ତାହାର ଶେଷରେ ସେ ପୁଣି ଜାଗେ ଏବଂ ଅନନ୍ତ କର୍ମବିଶିଷ୍ଟ ମହାନ ଆଦିଜ ଭୂତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
12.308.16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२.३०८.१६ ॥
ସାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅରୂପ ଆତ୍ମା ଯାହାର; ସେ ବିଶ୍ୱ, ଶମ୍ଭୁ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ; ଅଣିମା, ଲଘିମା, ପ୍ରାପ୍ତିଯୁକ୍ତ ଈଶାନ, ଅବ୍ୟୟ ଜ୍ୟୋତି।
12.308.17
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२.३०८.१७ ॥
ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଦ ସର୍ବତ୍ର; ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ସର୍ବତ୍ର; ସେ ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରବଣକାରୀ, ଜଗତରେ ସବୁକିଛି ଆବୃତ କରି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି।
12.308.18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः ॥ १२.३०८.१८ ॥
ଏହି ଭଗବାନ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ନାମରେ, ବୁଦ୍ଧି ନାମରେ ସ୍ମୃତ; ଯୋଗରେ ସେ 'ମହାନ' ଓ 'ବିରିଞ୍ଚି' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିହିତ; ସେ ଅଜ।
12.308.19
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.१९ ॥
ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ ଅନେକ ନାମରେ ପଠିତ ହୁଅନ୍ତି; ବହୁରୂପାତ୍ମା, ବିଚିତ୍ରରୂପ, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, 'ଏକାକ୍ଷର' ନାମରେ ସ୍ମୃତ ହୁଅନ୍ତି।
12.308.20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२.३०८.२० ॥
ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଆବୃତ କରି ଅନେକାତ୍ମକ କଲେ; ସେହିପରି ବହୁରୂପତା ଯୋଗୁଁ ସେ 'ବିଶ୍ୱରୂପ' ନାମରେ ସ୍ମୃତ।
12.308.21
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम् ॥ १२.३०८.२१ ॥
ଏହି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଜାପତି ବିକାର ପାଇ ନିଜରେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି — ଅହଙ୍କାରକୁ, ଯାହା ଚିହ୍ନିତ।
12.308.22
अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२.३०८.२२ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଥିବାକୁ ବିଦ୍ୟାସର୍ଗ କୁହାଯାଏ; ମହତ୍ ଓ ଅହଙ୍କାରକୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟାସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତାହା।
12.308.23
अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२.३०८.२३ ॥
ଅପର ଏବଂ ପର ଉଭୟ ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ଏହିପରି ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା, ଶ୍ରୁତି-ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଚିନ୍ତକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଖ୍ୟାତ।
12.308.24
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२.३०८.२४ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଅହଙ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୂତସର୍ଗକୁ ତୃତୀୟ ଜାଣ; ସମସ୍ତ ଅହଙ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ଚତୁର୍ଥକୁ ବିକୃତ ଜାଣ।
12.308.25
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२.३०८.२५ ॥
ବାୟୁ, ଜ୍ୟୋତି, ଆକାଶ, ତା'ପରେ ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ; ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।
12.308.26
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२.३०८.२६ ॥
ଏହିପରି ଏକାସଙ୍ଗେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦଶବର୍ଗ ନିଃସନ୍ଦେହ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଭୌତିକ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସାର୍ଥକ ବୋଲି ଜାଣ।
12.308.27
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३०८.२७ ॥
କାନ, ତ୍ୱଚା, ଦୁଇ ଆଖି, ଜିଭ ଓ ପଞ୍ଚମ ନାକ; ବାକ୍, ଦୁଇ ହାତ, ଦୁଇ ଗୋଡ଼, ଗୁଦ ଓ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ।
12.308.28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२.३०८.२८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ସହିତ ଏକାସଙ୍ଗେ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
12.308.29
एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३०८.२९ ॥
ଏହି ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଆକୃତିରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯାହା ଜାଣି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.308.30
एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२.३०८.३० ॥
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରିଲୋକରେ, ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବ-ମାନବ-ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେହର ବିବରଣୀ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.308.31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२.३०८.३१ ॥
ଯକ୍ଷ, ଭୂତ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମହାସର୍ପଙ୍କ ସହିତ, ଚାରଣ ଓ ପିଶାଚଙ୍କ ସହିତ, ଦେବ, ଋଷି ଓ ନିଶାଚରଙ୍କ ସହିତ।
12.308.32
सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ १२.३०८.३२ ॥
ଡାଂଶ, କୀଟ ଓ ମଶାଙ୍କ ସହିତ, ପଚା କୃମି ଓ ମୂଷା ସହିତ, କୁକୁରରେ, ଚଣ୍ଡାଳ କୁକୁରରେ, ଏବଂ ହରିଣରେ, ଚଣ୍ଡାଳ ସହିତ, ପୁଲ୍କସ ସହିତ।
12.308.33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३०८.३३ ॥
ହାତୀ, ଘୋଡା, ଗଧ, ବାଘରେ, ନେକଡ଼ିଆ ସହିତ, ଏବଂ ଗାଈରେ ମଧ୍ୟ; ଯାହା କିଛି ମୂର୍ତ୍ତିମାନ, ତାହା ସର୍ବତ୍ର ଏହାରି ଉଦାହରଣ।
12.308.34
जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३०८.३४ ॥
ଜଳରେ, ପୃଥିବୀରେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ, ଅନ୍ୟତ୍ର ନୁହେଁ — ଏହା ନିଶ୍ଚୟ। ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
12.308.35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.३५ ॥
ହେ ତାତ, ଏହି ସବୁ, ଏତିକି, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତାହା କ୍ଷୟ ପାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ଭୂତାତ୍ମା; ତେଣୁ ତାହା 'କ୍ଷର' ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.308.36
एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२.३०८.३६ ॥
ଏହା ହିଁ 'କ୍ଷର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ଏହି ଜଗତ କ୍ଷୟ ପାଏ। ଜଗତକୁ ମୋହସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଏ; ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ବ୍ୟକ୍ତ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
12.308.37
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.३७ ॥
ମହାନ୍ ଓ ସର୍ବଦା ଅଗ୍ରଜ ଏହା କ୍ଷରର ଉଦାହରଣ। ହେ ମହାରାଜ, ଏହା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି, କାରଣ ଏହା ପୁନର୍ବାର ଫେରେ ନାହିଁ।
12.308.38
पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३०८.३८ ॥
ପଞ୍ଚବିଂଶ ବିଷ୍ଣୁ ତତ୍ତ୍ୱରହିତ, ତତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ଅଭିହିତ। ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ହେତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ 'ତତ୍ତ୍ୱ' କହନ୍ତି।
12.308.39
यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२.३०८.३९ ॥
ଯେଉଁ ମର୍ତ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତକୁ ସେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ସେହି ସେହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଚତୁର୍ବିଂଶ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପଞ୍ଚବିଂଶ ଅମୂର୍ତ୍ତ।
12.308.40
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२.३०८.४० ॥
ସେହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତିର ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଚେତନମାନଙ୍କୁ ସଦା ଚେତାଇ, ସର୍ବମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଅମୂର୍ତ୍ତ।
12.308.41
सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते ॥ १२.३०८.४१ ॥
ସବୁ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ସେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତ୍ୟୟସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ସଦା ଗୋଚରରେ ରହେ। ନିର୍ଗୁଣ ଗୁଣ ନାମଧାରୀ ବିଷୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନ।
12.308.42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२.३०८.४२ ॥
ଏହିପରି ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା, ସର୍ଗ ଓ ପ୍ରଳୟ ଜାଣିଥିବା, ପ୍ରକୃତିକୁ ବିକାର କରୁଥିବାବେଳେ, ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ତାହା ସହିତ ନିଜକୁ ଅଭିନ୍ନ ମନେ କରେ।
12.308.43
तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२.३०८.४३ ॥
ତମସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ସେ ଏଠାରେ ସେହି ସେହି ଯୋନିରେ ଲୀନ ହୁଏ; ବିଷୟରେ ଜାଗ୍ରତ ଥିବାରୁ ଏବଂ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସେବାରୁ।
12.308.44
सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते ॥ १२.३०८.४४ ॥
ଏକତ୍ର ବାସ ଓ ନିବାସକୁ ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମା ମନେ କରେ, ସେ 'ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଭାବେ; 'ମୁଁ ଯାହା, ସେ ତାହା' କହି ସେ କେବଳ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.308.45
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात् ॥ १२.३०८.४५ ॥
ତମସ୍ ଦ୍ୱାରା ସେ ବିବିଧ ତାମସ ଭାବ ପାଏ; ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ରାଜସ ଭାବ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱର ଆଶ୍ରୟରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ।
12.308.46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै ॥ १२.३०८.४६ ॥
ଶୁକ୍ଳ, ଲୋହିତ, କୃଷ୍ଣ — ଏହି ତିନି ରୂପ। ଏଠାରେ ଯେତେ ପ୍ରାକୃତ ରୂପ ଅଛି, ସବୁ ଏହି ତିନିର।
12.308.47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२.३०८.४७ ॥
ତାମସମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରାଜସମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ; ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକମାନେ ସୁଖର ଭାଗୀ ହୋଇ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
12.308.48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२.३०८.४८ ॥
କେବଳ ପାପରେ ତିର୍ଯକ୍ ଯୋନି ମିଳେ; ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ମିଶ୍ରଣରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପୁଣ୍ୟରେ ଦେବତା।
12.308.49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२.३०८.४९ ॥
ଏହିପରି ମନୀଷୀମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ-ବିଷୟକ କ୍ଷରକୁ କହନ୍ତି; ଏହା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା କେବଳ ଜ୍ଞାନରୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।